Η περίληψη στο πλαίσιο του σχολικού γραμματισμού: προβλήματα - προκλήσεις

Abstract

The aim of this research is to delineate elementary students’ summarization skills as arising out of the teaching practices used in two classrooms (fourth and sixth grade) and document teachers’ attempt to introduce students to strategies needed to be used for producing texts that involve the use of summarization skills. The study delineates the challenges facing teachers as they make the transition from traditional practices and outdated stances toward texts,, which promote a view of summaries as texts produced out of the context and as lacking a clear communication goal, to practices arising out of new genre-based textbooks which require that texts be seen as text genres and as units of communication. Drawing from the literature and in particular from two main research strands on summarization (the psycholinguistic and genre-based approaches) which focus mainly on the strategies students use for producing summaries and considerably less on the analysis of the final texts, as well as on the theory of the Australian Genre School, which revisits summarization as part of wider genres, three teaching interventions were designed and implemented in two elementary school classes (4th -and 6th grade) in a town in Central Macedonia, Greece at the beginning, the middle and at the end of the school year. The research questions put forward are the following: With regard to the teachers: • What are the problems the two teachers faced when they are called upon to manage the transition from discussing a single text, which is usually an excerpt presented out of a clear communicative context, to dealing with many authentic texts and how do they help students create a new text (involving summarizing other texts) with a communicative purpose? • What are the trajectories they followed in the process of acquiring the new set of strategies and practices the teaching interventions suggest? With regard to the students: • What are the strategies students used for the composition of their texts? The data analyzed consist of the teaching events which were created in these three teaching interventions as well as of the written texts produced by the students. Using the notion of the literacy event and the thematic unit as tools for reading and understanding the literate culture created in the two classrooms, the structure of each thematic unit was studied thoroughly in order to reveal the way in which teachers negotiate the new challenges posed to them by the need to deal with whole authentic texts. The analysis of the written texts documents the strategies students used during the production of their texts and the way these index the kinds of dialogue they had with the original authentic texts and the common classroom knowledge. The research results attest interesting findings about the trajectories the two teachers followed as part of their attempt to appropriate new attitudes toward the texts and help students acquire new strategies for reading and processing many different and challenging texts These trajectories arise out of the way the two teachers managed tasks such as bringing out and organizing students’ prior knowledge of the topic and text types, discussing text meaning – from a linear-paragraph-based approach to a holistic approach, establishing links between text sources, classifying information, etc. As far as the written material, it was found out that 4th and 6th grade students used many different strategies for summarizing narrative texts and for synthesizing information drawn from other texts. The texts they produced instantiated different textual competencies. By performing a meta-analysis of the data collected, we unveil the factors responsible for shaping students’ textual competencies. In conclusion, and in light of the findings, it is suggested that there is high time that the Greek educational context gets revisited with new practices deriving out of more text-based approaches to meaning making. In a period during which meaning is made through new types of texts, it is an urgent need, that schools adjusts to the new facts and introduce students to new strategies, such as dealing and interacting with many different texts, a skill necessary for their navigation in the modern world.

Αντικείμενο της παρούσας έρευνας είναι η μελέτη των πρακτικών διδασκαλίας της περίληψης σε τάξεις Δημοτικών Σχολείων και η καταγραφή των προβλημάτων που οι εκπαιδευτικοί αντιμετωπίζουν στην προσπάθεια μετάβασης από παραδοσιακές διδακτικές λογικές –σύμφωνα με τις οποίες η περίληψη παράγεται αποπλαισιωμένα και χωρίς σαφή επικοινωνιακό στόχο– σε πρακτικές που απαιτούν την κατανόηση και επεξεργασία της δομής και του νοήματος ολόκληρου του κειμένου αλλά και τη μελέτη πολλών κειμένων και τη σύνθεση πληροφοριών από πολλά κείμενα-πηγές. Λαμβάνοντας υπόψη τις θεωρητικές προτάσεις (ψυχογλωσσολογικές και κειμενοκεντρικές) που έχουν διατυπωθεί στη βιβλιογραφία σχετικά με τη διδασκαλία της περίληψης, καθώς επίσης και τη θεωρία των κειμενικών ειδών της σχολής της Αυστραλίας, η παρούσα μελέτη διερευνά και αναλύει με κριτικό τρόπο τις διδακτικές πρακτικές που χρησιμοποιήθησαν σε δύο τάξεις, Δ΄ και Στ΄ Δημοτικού, μέσω των οποίων πραγματώνεται η πρόσβαση των μαθητών/τριών σε απαιτητικές στρατηγικές όπως είναι αυτές της σύνοψης και της σύνθεσης πληροφοριών από κείμενα-πηγές. Τα ερευνητικά ερωτήματα είναι τα εξής: Ως προς τις εκπαιδευτικούς: –Τι είδους προβλήματα αντιμετωπίζουν οι εκπαιδευτικοί των δύο τάξεων (Δ΄-ΣΤ΄) όταν καλούνται να διαχειριστούν τη μετάβαση, από την επεξεργασία ενός –και συνήθως αποσπασματικού και αποπλαισιωμένου– κειμένου στην επεξεργασία πολλών αυθεντικών κειμένων, με στόχο την παραγωγή νέου τύπου, επικοινωνιακά προσανατολισμένων, περιληπτικών κειμένων; –Με ποιον τρόπο οικειοποιούνται τις νέες στρατηγικές και πρακτικές που η κειμενοκεντρική οπτική του γραμματισμού απαιτεί; Ως προς τους μαθητές/τριες: –Ποιες στρατηγικές χρησιμοποιούν οι μαθητές/τριες για την παραγωγή συνοπτικού λόγου και για την παραγωγή κειμένων που απορρέουν από τη σύνθεση πληροφοριών από πολλά κείμενα-πηγές; Το υλικό που συγκεντρώθηκε και αναλύθηκε αποτελείται από τα διδακτικά συμβάντα που οικοδομήθηκαν στο πλαίσιο τριών διδακτικών κύκλων που αξιοποιούν και εμπλουτίζουν ενότητες από τα γλωσσικά εγχειρίδια του Δημοτικού και από τις γραπτές περιλήψεις των παιδιών. Χρησιμοποιώντας την έννοια του κειμενικού γεγονότος για την ανάγνωση της διδακτικής πραγματικότητας της κάθε τάξης, μελετήθηκε λεπτομερώς η θεματική δομή του κάθε κειμενικού γεγονότος με στόχο να αναδειχθεί ο τρόπος με τον οποίο οι εκπαιδευτικοί διαπραγματεύονται με τα παιδιά τις νέες προκλήσεις που έθετε σε αυτές η επεξεργασία ολόκληρων αυθεντικών κειμένων. Η ανάλυση των γραπτών κειμένων στηρίζεται στον εντοπισμό των στρατηγικών –αναπαραγωγής ή μετασχηματισμού– που οι μαθητές/τριες αξιοποίησαν κατά την παραγωγή των κειμένων τους και το είδος του διαλόγου που είχαν με τις πληροφορίες των αρχικών αυθεντικών κειμένων. Η μετα-ανάλυση αναδεικνύει τους παράγοντες του μαθησιακού πλαισίου που διαμορφώθηκε σε κάθε τάξη και προσδιορίζει πώς αυτοί λειτουργούν και καθορίζουν την επιλογή συγκεκριμένων στρατηγικών εκ μέρους των μαθητών/τριών. Τα αποτελέσματα της έρευνας καταδεικνύουν ενδιαφέροντα στοιχεία για τον τρόπο με τον οποίο οι εκπαιδευτικοί προσπαθούν να οικειοποιηθούν στάσεις για τα κείμενα και να βοηθήσουν τα παιδιά να αποκτήσουν νέες στρατηγικές ανάγνωσης και επεξεργασίας κειμένων. Εντοπίστηκαν τροχιές σταδιακής οικειοποίησης των δεδομένων, της κειμενοκεντρικά προσανατολισμένης προσέγγισης, για την παραγωγή κειμένων που απαιτούν συμπύκνωση πληροφοριών από ένα ή περισσότερα αρχικά κείμενα. Οι τροχιές αυτές αφορούσαν στον τρόπο με τον οποίο οι δύο υπό μελέτη εκπαιδευτικοί χειρίζονταν την προϋπάρχουσα γνώση των παιδιών, τη νοηματική προσέγγιση των αρχικών κειμένων ως όλον, την ανάδειξη της διακειμενικότητας των κειμενικών πηγών, την ταξινόμηση των πληροφοριών τους κ.λπ. Ως προς το γραπτό υλικό, διαπιστώθηκε ότι τα παιδιά παρήγαγαν με πιο αποτελεσματικό τρόπο κειμενικά είδη που απαιτούν σύνοψη πληροφοριών από αφηγηματικά κείμενα και με λιγότερο αποτελεσματικό κειμενικά είδη που εμπεριέχουν σύμπτυξη πληροφοριών από μη αφηγηματικά κειμενικά είδη. Συμπερασματικά, υπογραμμίζονται οι προκλήσεις και τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι εκπαιδευτικοί στο να απομακρυνθούν από παγιωμένες πρακτικές και να οικειοποιηθούν νέες στάσεις για το κείμενο –που δίνουν έμφαση στο κείμενο ως μια ολότητα που δομείται μέσα από ποικίλα δομικά σχήματα και ως μονάδα επικοινωνίας–, και να τις ενσωματώσουν στη διδασκαλία τους. Προτείνεται η ανάγκη να εισαχθούν στο ελληνικό εκπαιδευτικό πλαίσιο πληρέστερα οι αρχές της κειμενοκεντρικής προσέγγισης. Σε μια εποχή κατά την οποία η επικοινωνία στηρίζεται σε νέες μορφές κειμένων, είναι επιτακτική ανάγκη το σχολείο να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα και να εισαγάγει στα παιδιά βασικές νέες στρατηγικές, απαραίτητες για την πλοήγηση στον σύγχρονο κόσμο, όπως είναι η ικανότητα σύνθεσης και σύμπτυξης πληροφοριών.