Ζητήματα λογοτεχνικής κριτικής στις αρχές του 20ού αιώνα: η περίπτωση του περιοδικού Παναθήναια (1900-1915)

Abstract

This PhD thesis investigates literary criticism's characteristics and its ways of practice in the periodical Panathenaea (1900-1915) by their contributors, taking into consideration —as far as possible— its convergence with and its divergence from the other significant journals and periodicals during the first fifteen years of the 20th century. So, this thesis' aim is to bring more information to light about this era's literary criticism by focusing on one of the most notable and long-lived periodicals at the beginning of the 20th century. First of all, it was considered appropriate to give some information about the concept of literary criticism and its practice during the 19th century in Greece to show how this specific field had been formed before Panathenaea's publishing, though some of its critics had already contributed to this field's development. Next, the Panathenaea's texts which are analyzed in this dissertation and its critics are presented by emphasizing a broader investigation of the scholars' critical thought of that era, since back then judgements about literature can be found on texts which conventionally are not included in criticism, such as op-eds articles. What follows is a detection of Panathenaea's main linguistic, aesthetic and ideological orientations as well as the principal topics which their critical texts discuss, while it is attempted to systematize the primary criteria with which Panathenaea's critics use to assess literary texts according to the literary genre that they are classified into. Finally, this thesis concentrates on the Greek and foreign littérateurs to which Panathenaea's critics give prominence by highlighting the conscious —from their part— oppositions among literary generations, the rejection of some of their Modern Greek predecessors and their effort at becoming a connecting channel with the foreign literature and criticism.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει τον χαρακτήρα της λογοτεχνικής κριτικής του περιοδικού Παναθήναια (1900-1915) και τους τρόπους με τους οποίους αυτή ασκείται από τους συνεργάτες του, λαμβάνοντας υπόψη —στο μέτρο του δυνατού— τις συγκλίσεις και τις αποκλίσεις της από τα υπόλοιπα σημαντικά έντυπα του ημερήσιου και του περιοδικού τύπου της πρώτης δεκαπενταετίας του 20ού αιώνα. Σκοπός, λοιπόν, της συγκεκριμένης διατριβής είναι να φέρει στο φως περισσότερα στοιχεία για τη νεοελληνική λογοτεχνική κριτική της περιόδου αυτής, εστιάζοντας σε ένα από τα σημαντικότερα και μακροβιότερα περιοδικά των αρχών του 20ού αιώνα. Αρχικά, κρίθηκε σκόπιμο να δοθούν ορισμένα στοιχεία για την έννοια της λογοτεχνικής κριτικής, αλλά και την άσκησής της κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα στην Ελλάδα, ώστε να φανεί πώς έχει διαμορφωθεί το συγκεκριμένο πεδίο πριν την εμφάνιση των Παναθηναίων, μολονότι κάποιοι από τους κριτικούς τους συνέβαλαν προηγουμένως στην ανάπτυξή του. Έπειτα, παρουσιάζονται τα κείμενα του περιοδικού που εξετάζονται στη διατριβή αυτή και οι κριτικοί του, δίνοντας έμφαση στη διερεύνηση ευρύτερα της κριτικής σκέψης των λογίων της εποχής, αφού εκείνη την περίοδο κρίσεις για τη λογοτεχνία μπορούμε να βρούμε και σε γραμματειακά είδη που δεν συγκαταλέγονται παραδοσιακά στην κριτική, όπως το χρονογράφημα. Στη συνέχεια, ανιχνεύονται οι κύριοι γλωσσικοί, αισθητικοί και ιδεολογικοί προσανατολισμοί των Παναθηναίων και τα βασικότερα θέματα που επανέρχονται στα κριτικά τους κείμενα, ενώ γίνεται προσπάθεια να συστηματοποιηθούν τα κυριότερα κριτήρια αξιολόγησης των λογοτεχνικών κειμένων ανά είδος που εφαρμόζουν οι κριτικοί τους. Τέλος, το επίκεντρο της διατριβής μετατοπίζεται στην ανάδειξη κάποιων Ελλήνων και ξένων λογοτεχνών από τους συνεργάτες των Παναθηναίων, δίνοντας βάρος στις συνειδητές από την πλευρά τους αντιθέσεις ανάμεσα στις λογοτεχνικές γενιές και στην απόρριψη μερικών προγενέστερών τους Νεοελλήνων λογοτεχνών, καθώς και στην προσπάθειά τους να λειτουργήσουν ως δίαυλος επικοινωνίας με την ξένη λογοτεχνία και την κριτική.