Osmanlı Yönetimi ve Rum Tebaa: Selanik Örneği (1876-1913)

Abstract

The subject of this dissertation is to determine the course of relations between the Ottoman administration and the Greek community of Thessaloniki between 1876 - 1913. The ties that the Rums (Greek) community had in Thessaloniki, a province of the Ottoman State, with the Ottoman administration, the sources of connection and disagreements that existed between them, and the communication ties that ensured the preservation of the Rum national identity were examined. The fact that Thessaloniki was one of the leading multinational trading centers of the Ottoman Empire was an important factor in choosing Thessaloniki as the main subject of this study.In order to carry out the dissertation, the History Archive of the Holy Metropolis Church of Thessaloniki, the Macedonian Struggle Museum Archive, the Istanbul Greek Orthodox Patriarchate Archive and the Ottoman Archive of the Republic of Turkey were examined. In addition, literature from the Islamic Research Center, Boğaziçi University Library and Aristotle University Library, Thessaloniki Municipality Library and Greece Parliament Digital Library were used.In the 19th century, while the Balkan societies were fighting for independence against the Ottoman Empire, the Great Powers were always intervening for their own interests. The proclamation of the Constitution, the Ottoman-Russian War of 1877-1878, the Treaty of Berlin in 1878, the pan-slavism policy of Russia, the independence of Bulgaria, the Ottoman-Greek War of 1897, the Young Turk Movement and the re-implementation of the Constitution in 1908 were among the most important events of this period.In our dissertation, we focused on the population situation of Thessaloniki, the murder of the French and German Consuls, the Privilege Issue of the Patriarchate, the struggles over education and different practices in the justice system. The Greek Community Issue of Thessaloniki, which is little known in non-Greek historiography, has been examined in various aspects. As a result of the reforms implemented by the Ottoman State, public participation was ensured in the issues that had until then been exclusively administered by the Church. This situation naturally caused reactions and divided the Greeks of Thessaloniki into two. Debts, financial disputes, employment requests, etc. how similar cases were resolved by showing cases led to discussion of justice issues.Using both Ottoman and Greek archival sources, this thesis sought to bridge this gap in the relevant Turkish and Greek historiography. It is proved that the main enemy of the Greeks of the period was not the Ottoman Empire, but the nationalist struggle of the Bulgarians. This was also the point of rapprochement between Muslims and Greeks. The flexibility offered to the Greeks by the administrative system of the Ottoman Empire allowed them to manage their various affairs in a semi-autonomous regime. The reforms made under the pressure of the Great Powers also affected the relations of the two sides from time to time. The Greeks believed that any innovation that put them on par with other non-Muslim subjects meant humiliating their “primus inter pares” place among non-Muslims.

Αντικείμενο της παρούσας διατριβής είναι ο προσδιορισμός της πορείας των σχέσεων μεταξύ της οθωμανικής διοίκησης και της ελληνικής κοινότητας της Θεσσαλονίκης μεταξύ 1876 - 1913. Εξετάστηκαν οι δεσμοί που είχε η κοινότητα των Ρωμιών (Ελλήνων) στη Θεσσαλονίκη, επαρχία του Οθωμανικού Κράτους, με την οθωμανική διοίκηση, οι πηγές σύνδεσης και διαφωνιών που υπήρχαν μεταξύ τους και οι δεσμοί επικοινωνίας που εξασφάλισαν τη διατήρηση της εθνικής ταυτότητας των Ρωμιών. Το γεγονός ότι η Θεσσαλονίκη ήταν ένα από τα κορυφαία πολυεθνικά εμπορικά κέντρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αποτέλεσε σημαντικό παράγοντα για την επιλογή της Θεσσαλονίκης ως κύριο αντικείμενο της παρούσας μελέτης. Για την πραγματοποίηση της διατριβής εξετάστηκαν το Ιστορικό Αρχείο της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης, το Αρχείο του Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα, το Αρχείο του Ελληνορθόδοξου Πατριαρχείου Κωνσταντινούπολης και το Οθωμανικό Αρχείο της Δημοκρατίας της Τουρκίας. Επιπλέον, χρησιμοποιήθηκε βιβλιογραφία από το Κέντρο Ισλαμικών Ερευνών, τη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Βοσπόρου, τη Βιβλιοθήκη του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου, τη Βιβλιοθήκη του Δήμου Θεσσαλονίκης και την Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Βουλής της Ελλάδος.Τον 19ο αιώνα, ενώ οι βαλκανικές κοινότητες αγωνίζονταν για ανεξαρτησία ενάντια στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, οι Μεγάλες Δυνάμεις πάντα παρενέβαιναν για την εξυπηρέτηση των δικών τους συμφερόντων. Η διακήρυξη του Συντάγματος, ο Οθωμανορωσικός πόλεμος 1877-1878, η Συνθήκη του Βερολίνου το 1878, η πανσλαβική πολιτική της Ρωσίας, η ανεξαρτησία της Βουλγαρίας, ο Οθωμανοελληνικός πόλεμος του 1897, το κίνημα των Νεοτούρκων και η επανεφαρμογή του Συντάγματος το 1908 ήταν από τα σημαντικότερα γεγονότα αυτής της περιόδου.Στη διατριβή υπήρξε επικέντρωση ερευνητικού ενδιαφέροντος στην πληθυσμιακή κατάσταση της Θεσσαλονίκης, τη δολοφονία των Προξένων Γαλλίας και Γερμανίας, το Προνομιακό Ζήτημα του Πατριαρχείου, τους αγώνες για την εκπαίδευση και τις διαφορετικές πρακτικές στο σύστημα δικαιοσύνης. Το Ελληνικό Κοινοτικό Ζήτημα της Θεσσαλονίκης, που είναι ελάχιστα γνωστό στη μη ελληνική ιστοριογραφία, εδώ εξετάζεται από διάφορες πλευρές. Ως αποτέλεσμα των μεταρρυθμίσεων που εφάρμοσε το Οθωμανικό Κράτος, διασφαλίστηκε η συμμετοχή του κοινού στα θέματα που μέχρι τότε διαχειριζόταν αποκλειστικά η Εκκλησία. Αυτή η κατάσταση όπως ήταν φυσικό προκάλεσε αντιδράσεις και χώρισε τους Έλληνες της Θεσσαλονίκης στα δύο. Προβάλλοντας υποθέσεις όπως χρέη, οικονομικές διαφορές, αιτήματα απασχόλησης κ.τ.λ. και τρόπους επίλυσης παρόμοιων υποθέσεων αναπτύχθηκε μια σημαντική συζήτηση περί ζητημάτων δικαιοσύνης.Χρησιμοποιώντας τόσο οθωμανικές όσο και ελληνικές αρχειακές πηγές, η παρούσα διατριβή προσπάθησε να γεφυρώσει το χάσμα που υπάρχει μεταξύ της σχετικής τουρκικής και ελληνικής ιστοριογραφίας. Αποδεικνύεται ότι ο κύριος εχθρός των Ελλήνων αυτής της περιόδου δεν ήταν το Οθωμανικό Κράτος, αλλά ο εθνικιστικός αγώνας των Βουλγάρων. Αυτό ήταν και το σημείο προσέγγισης Μουσουλμάνων και Ελλήνων. Η ευελιξία που πρόσφερε στους Έλληνες το διοικητικό σύστημα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας τους επέτρεπε να διαχειρίζονται τις διάφορες υποθέσεις τους σε ένα ημιαυτόνομο καθεστώς. Οι μεταρρυθμίσεις που έγιναν υπό την πίεση των Μεγάλων Δυνάμεων επηρέασαν κατά καιρούς και τις σχέσεις των δύο πλευρών. Οι Έλληνες πίστευαν ότι κάθε καινοτομία που τους έφερνε στο ίδιο επίπεδο με άλλους μη μουσουλμάνους Οθωμανούς υπηκόους σήμαινε ότι ταπεινωνόταν η «primus inter pares» θέση τους μεταξύ των μη μουσουλμάνων.

Çalışmanın konusu, 1876-1913 yılları arasında Selanik’te Osmanlı yönetimi ile Rum cemaati ilişkisinin nasıl bir seyir izlediğini tespit etmekti. Osmanlı Devleti’nin bir vilayeti olan Selanik’te Rum cemaatinin Osmanlı yönetimi ile olan bağı, yönetim ile cemaat arasındaki görüş birliği ve görüş ayrılıklarının kaynağı ve Rumların millî kimliğinin korunmasına katkı sağlayan iletişim ağları incelendi. Selanik’in ana çalışma konusu seçilmesinde Selanik’in, Osmanlı Devleti’nin önde gelen çok uluslu ticari merkezlerinden biri olması etkili oldu. Çalışmayı gerçekleştirmek için Selanik Kutsal Metropol Kilisesi Tarih Arşivi, Makedonya Mücadelesi Müzesi Arşivi, İstanbul Rum Ortodoks Patrikhanesi Arşivi ve Türkiye Cumhuriyeti Osmanlı Arşivi incelendi. Ayrıca İslam Araştırmaları Merkezi, Boğaziçi Üniversitesi Kütüphanesi, Aristoteles Üniversitesi Kütüphanesi, Selanik Belediyesi Kütüphanesi ve Yunanistan Meclis Dijital Kütüphanesindeki literatür kullanıldı. XIX. yüzyılda Balkan toplumları Osmanlı Devleti’ne karşı bağımsızlık mücadelesi verirken Büyük Güçler kendi çıkarları için gelişmelere müdahale ediyorlardı. İlk Türk anayasası olan Kanun-ı Esasî’nin ilanı, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı, 1878’de Berlin Antlaşması, Rusya’nın Panslavizm politikası, Bulgaristan bağımsızlığı, 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı, Jön Türk Hareketi ve 1908’de Anayasası’nın yeniden uygulamaya konulması bu dönemin en önemli olayları arasındaydı. Çalışmamızda Selanik’in nüfus yapısı, Fransız ve Alman konsoloslarının öldürülmesi, Rum Patrikhanesinin İmtiyaz Meselesi, eğitim üzerinden yapılan mücadeleler ve adalet sistemindeki değişik pratikler üzerinde duruldu. Yunan tarihçilerin haricinde az bilinen Selanik Rum Cemaati Meselesi çeşitli yönleriyle incelendi. Osmanlı Devleti’nin uyguladığı reformlar sonucunda o zamana kadar münhasıran Kilise tarafından yönetilen konulara halkın katılımı sağlandı. Bu durum doğal olarak tepkileri beraberinde getirdi ve Selanik Rumlarını ikiye böldü. Borçlar, mali anlaşmazlıklar, iş bulma talepleri vb. davalar gösterilerek benzer davaların nasıl çözüldüğü adalet konularının tartışılmasına neden oldu. Hem Osmanlı hem de Yunan arşiv kaynaklarını kullanan bu tez, ilgili Türk ve Yunan tarih yazımında var olan bu boşluğu kapatmaya çalıştı. Dönemin Rumlarının baş düşmanının Osmanlı Devleti değil, Bulgarların milliyetçi mücadelesi olduğunu ispatladı. Bu aynı zamanda Müslümanlar ve Rumlar arasındaki yakınlaşma noktasıydı. Osmanlı Devleti’nin idari sisteminin Rumlara sunduğu esneklik, onların çeşitli işlerini yarı özerk bir rejim içinde yönetmelerine olanak sağlamıştır. Büyük Güçlerin baskısı altında yapılan reformlar, zaman zaman iki tarafın ilişkilerini de etkilemiştir. Rumlar; kendilerini diğer gayrimüslim tebaalarla eşit kılan herhangi bir yeniliğin, gayrimüslimler arasındaki “primus inter pares” statülerini aşağılamak anlamına geldiğine inanıyorlardı.