Σχεδιασμός, χωρική ανάπτυξη και αντίληψη του κινδύνου: η περίπτωση της Σαντορίνης

Abstract

The core interest of the thesis lies on the role of spatial planning and development, as well as risk perception in the overall synthesis of place vulnerability. Since the various factors that shape vulnerability (physical, environmental, social, economic, institutional, etc.) and their dynamic interactions are context-specific, the present research focuses on a specific geographical setting, the insular complex of Santorini. An immense variety of natural and human-induced risks, as shaped by the volcanic and seismic nature of the area, result in the formation of a multi vulnerable milieu, which is further aggravated by the prevailing trends of mass tourism development, the acute population inflows, the uncontrolled construction activity and the subsequent spatial development dynamics. In this context, the first objective of the thesis is to examine whether risk mitigation measures and/or other safety principles have been integrated into the spatial and urban planning regulations concerning the area of study. Hence, a place-based and multi-risk approach was adopted, in order to record all spatially relevant hazards and subsequently identify and evaluate risk and emergency provisions appearing in Santorini’s spatial planning regulatory framework. The latter framework was further analysed in relation to spatial patterns of development recorded since the devastating earthquake of 1956 in two major settlements: Fira and Emporio. The second aim of the thesis was to explore how the local community perceives existing natural and human-induced risks. A survey was conducted in May of 2015, with the use of a questionnaire designed to explore permanent and seasonal residents’ perceptions of risk and vulnerability. Research findings reveal high levels of institutional vulnerability in Santorini, formed by obsolete spatial planning legislation, which does not incorporate any safety criteria, as well as by the disconnection between Spatial Planning and Civil Protection Policy and the absence of control mechanisms. Furthermore, the findings if the current research indicate that the local community is aware of the exposure to various risks; albeit, a ‘risk perception paradox’ appears. Despite the high levels of social risk perception, the dominant patterns of spatial development rather imply a lack of safety attitudes, while the existing Spatial and Emergency Planning do not assimilate local knowledge. The thesis underlines the need of Spatial Risk Governance: a new approach that introduces Planning as a field to coordinate methods of reducing social and physical vulnerability in spatial development. In this respect, socially acceptable and safety-oriented spatial plans systematically incorporate knowledge on social risk perception.

Αντικείμενο της διατριβής αποτελεί η διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο ο χωρικός σχεδιασμός και τα πρότυπα χωρικής ανάπτυξης, καθώς και οι αντιλήψεις μίας κοινότητας για τον Κίνδυνο επηρεάζουν την τρωτότητα μίας περιοχής σε καταστροφές και ατυχηματικά συμβάντα. Επειδή, ωστόσο, η βαρύτητα των επιμέρους στοιχείων που συγκροτούν την τρωτότητα καθορίζεται από ένα συγκεκριμένο πλαίσιο (context-specific) και τις φυσικές, κοινωνικές και οικονομικές δυναμικές που το χαρακτηρίζουν, η έρευνα που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της παρούσας διατριβής επικεντρώθηκε σε μία συγκεκριμένη χωρική ενότητα που συμπυκνώνει σε ένα ιδιαίτερα πολυκινδυνικό καθεστώς, ακραίες χωρικές/αναπτυξιακές δυναμικές και πληθυσμιακές φορτίσεις: το νησιωτικό σύμπλεγμα της Σαντορίνης. Ως εκ τούτου τέθηκαν δύο επιμέρους στόχοι και πραγματοποιήθηκαν δύο ξεχωριστές μελέτες. Πρώτος στόχος ήταν η διερεύνηση των πολιτικών διαχείρισης κινδύνων, όπως αυτές αποτυπώνονται σε νομοθετήματα και ρυθμίσεις Σχεδιασμού που αφορούν στη χωρική ανάπτυξη της Σαντορίνης και για τη διερεύνηση αυτή πραγματοποιήθηκε έρευνα σχετικού αρχειακού υλικού. Στόχος της δεύτερης μελέτης ήταν να εξεταστούν οι αντιλήψεις και οι απόψεις των κατοίκων της Σαντορίνης για ένα σύνολο φυσικών και ανθρωπογενών κινδύνων στους οποίους εκτίθενται. Για την επίτευξη του δεύτερου στόχου πραγματοποιήθηκε εμπειρική έρευνα με τη χρήση ερωτηματολόγιου. Από την ανάλυση των δεδομένων που συλλέχθηκαν διαπιστώθηκε ότι στην υπό μελέτη περιοχή, η χωρική πολιτική και οι πρακτικές σχεδιασμού που υιοθετούνται επηρεάζουν καθοριστικά την τρωτότητα που διαμορφώνεται, καθότι αφενός δεν εμπεριέχουν κριτήρια ασφάλειας, αφετέρου απουσιάζουν μηχανισμοί ελέγχου της δόμησης και εφαρμογής των υφιστάμενων ρυθμίσεων σχεδιασμού. Από την άλλη, διαπιστώθηκε ότι οι κάτοικοι της Σαντορίνης έχουν επίγνωση του πολυκινδυνικού χαρακτήρα του νησιού. Παρατηρήθηκε, ωστόσο, ένα παράδοξο φαινόμενο, κατά το οποίο η αυξημένη αντίληψη κινδύνου δε φαίνεται να έχει μετουσιωθεί σε πολιτικές σχεδιασμού προστασίας, καθώς επίσης, δε συνάδει με τις κυρίαρχες πρακτικές χωρικής ανάπτυξης που λαμβάνουν χώρα στο νησί. Υπογραμμίζεται, επομένως, η αναγκαιότητα υιοθέτησης μίας νέας ολοκληρωμένης προσέγγισης Σχεδιασμού, ο οποίος προϋποθέτει αφενός τη διασύνδεση και τη συνέργεια μεταξύ Κανονικού Χωρικού Σχεδιασμού και Σχεδιασμού Έκτακτης Ανάγκης, αφετέρου τη συστηματική ενσωμάτωση της γνώσης και των αντιλήψεων των ατόμων για τον Κίνδυνο στη χάραξη πολιτικών Πρόληψης και Ασφαλούς Χωρικής Ανάπτυξης. Η διατριβή ολοκληρώνεται με την παρουσίαση μίας νέας προσέγγισης Χωρικής Διακυβέρνησης του Κινδύνου (Spatial Risk Governance).