L'intelligence artificielle dans l'espace public: médiatisations et représentations sociales

Abstract

This thesis draws on the mediatisation of artificial intelligence (AI) in France and the social representations associated with this technology. The first part of the research is based on the study of a large corpus composed of articles from the national and regional daily press, as well as publications disseminated on X and Facebook between 2012 and 2023. Its aim is to examine, from a diachronic perspective, the evolution of the framing and agenda‐setting of AI, along with the actors who dominate journalistic discourses. The study of social media networks also made it possible to analyse the frames on which users focused their attention, as well as to highlight the diversity of actors who expressed themselves on this technology over the eleven‐year period. The second part draws on the theory of social representations to examine how French citizens conceptualise artificial intelligence. This approach has shown that social representations of AI are not homogeneous, but vary according to ideological positions. Moreover, strong analogies appear between the media framings identified in the first part and the social representations observed, suggesting that media discourses contributes to shaping social thinking around this technology. The articulation between mediatisation and social representations is interpreted through the concept of institution: media frames are considered as carriers of “instituted” or “instituting” discourses, contributing to the stabilisation or emergence of new elements within the social representations of AI. The thesis thus explores how artificial intelligence, initially a specialised object, gradually becomes integrated into common sense.

Η παρούσα διατριβή εξετάζει τις μεσοποιήσεις (mediatisations) της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) στη Γαλλία και τις κοινωνικές αναπαραστάσεις αυτής της τεχνολογίας. Το πρώτο μέρος της έρευνας επικεντρώνεται στη μελέτη ενός εκτεταμένου σώματος άρθρων του εθνικού και περιφερειακού ημερήσιου Τύπου, καθώς και μυνημάτων που δημοσιεύτηκαν στο X και στο Facebook μεταξύ 2012 και 2023 σχετικά με την ΤΝ. Στόχος είναι να εξεταστεί, μέσα από μια διαχρονική προσέγγιση, η εξέλιξη της πλαισίωσης (framing) και της διαμόρφωσης θεματολογίας (agenda-setting) της ΤΝ, καθώς και οι δρώντες που κυριαρχούν στους δημοσιογραφικούς λόγους. Η μελέτη των μέσων κοινωνικής δικτύωσης επέτρεψε επίσης την ανάλυση των πλαισιώσεων στις οποίες οι χρήστες επικέντρωσαν την προσοχή τους, αλλά και την ανάδειξη της ποικιλίας των δρώντων που εκφράστηκαν σχετικά με αυτή την τεχνολογία κατά τη διάρκεια αυτών των έντεκα ετών. Το δεύτερο μέρος βασίζεται στη θεωρία των κοινωνικών αναπαραστάσεων προκειμένου να εξετάσει τον τρόπο με τον οποίο οι Γαλλίδες και οι Γάλλοι πολίτες αναπαριστούν την τεχνητή νοημοσύνη. Η προσέγγιση αυτή ανέδειξε ότι οι κοινωνικές αναπαραστάσεις της ΤΝ δεν είναι ομοιογενείς, αλλά διαφοροποιούνται ανάλογα με ιδεολογικές τοποθετήσεις. Επιπλέον, εμφανίζονται ισχυρές αναλογίες μεταξύ των πλαισιώσεων που εντοπίστηκαν στο πρώτο μέρος και των κοινωνικών αναπαραστάσεων που παρατηρήθηκαν, γεγονός που υποδηλώνει ότι τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης (ΜΜΕ) συμβάλλουν στη διαμόρφωση της κοινωνικής σκέψης γύρω από αυτή την τεχνολογία. Η συσχέτιση μεταξύ μεσοποίησης και κοινωνικών αναπαραστάσεων επιχειρείται μέσω της έννοιας της θέσμισης: η διαφορετικές πλαισιώσεις της ΤΝ από τα ΜΜΕ προσεγγίζονται ως φορείς «θεσμισμένων» ή «θεσμίζοντων» λόγων, οι οποίοι συμβάλλουν είτε στη σταθεροποίηση είτε στην ανάδυση νέων στοιχείων των κοινωνικών αναπαραστάσεων γύρω από την ΤΝ. Η διατριβή διερευνά έτσι τον τρόπο με τον οποίο η τεχνητή νοημοσύνη -ένα αρχικά εξειδικευμένο αντικείμενο- ενσωματώνεται προοδευτικά στην κοινή λογική (common sense).

Cette thèse porte sur les médiatisations de l’intelligence artificielle (IA) en France et les représentations sociales de cette technologie. La première partie de la recherche porte sur l’étude d’un vaste corpus composé d’articles issus de la presse quotidienne nationale et régionale, ainsi que de publications diffusées sur X et Facebook entre 2012 et 2023. L’objectif est d’examiner, dans une perspective diachronique, l’évolution du cadrage et de la mise en agenda de l’IA et les acteurs qui dominent les discours journalistiques. L’étude des réseaux socio‐numériques a également permis d’étudier les cadrages sur lesquels les utilisateurs ont concentré leur attention, mais aussi de mettre en lumière la diversité des acteurs qui se sont exprimés sur cette technologie au cours de ces onze années. La deuxième partie s’appuie sur la théorie des représentations sociales pour examiner la manière dont les citoyennes et citoyens français se représentent l’intelligence artificielle. Cette approche a montré que les représentations sociales de l’IA ne sont pas homogènes, mais qu’elles varient selon des positionnements idéologiques. De plus, de fortes analogies apparaissent entre les cadrages médiatiques identifiés dans la première partie et les représentations sociales observées, suggérant que les discours médiatiques contribuent à façonner la pensée sociale autour de cette technologie. L’articulation entre médiatisation et représentations sociales est interprétée à travers le concept d’institution : les cadres médiatiques sont envisagés comme porteurs de discours « institués » ou « instituants », participant à la stabilisation ou à l’émergence de nouveaux éléments des représentations sociales autour de l’IA. La thèse explore ainsi comment l’intelligence artificielle, initialement objet spécialisé, s’intègre progressivement dans le sens commun.