Πολεοδομικά εργαλεία στο δίκαιο και πράσινος μετασχηματισμός των πόλεων: μια εργαλειοθήκη για το κλίμα

Abstract

This doctoral thesis identifies urban planning tools in law and analyzes their potential as a lever for the green transformation of cities. In this way, this work seeks to develop a legal toolkit for the climate, capable of effectively promoting the transition to climate and energy neutrality. The central unit of analysis is the city, as a field of competition between environmental pressures, social needs, and investment prospects, where the relevant regulatory and institutional arrangements are tested in practice. The first chapter of the thesis analyzes the current European and national regulatory framework in relation to climate and sustainable development, especially after the adoption of the European Green Deal in 2019, which sparked unprecedented green legislation. Subsequently, the second chapter of the thesis examines case studies of pioneering green European cities. The aim of this comparative analysis is to identify good practices capable of promoting the green transformation of the city. Subsequently, in the next, third chapter, an attempt is made to codify the comparative conclusions and derive a method for evaluating these findings so that they can then be used for regulatory purposes. Before the thesis proceeds to formulate specific proposals, the fourth chapter considers questionnaires completed by citizens and administrative/academic figures, so that the regulatory proposals are in line with the needs of society and its perception of the means and manner of its transformation. In view of this, the fifth chapter formulates clear proposals for adapting the national framework to promote the green transition using coherent strategies, rather than the existing fragmented regulations. A central role in this endeavor is played, on the one hand, by the Climate Pact institution (chapter six) and, on the other hand, by the specific legal toolkit for integrating newer monuments into the sustainability of cities (chapter seven). Chapter eight is devoted to the recent decisions 146-149/2025 of the Plenary Session of the Council of State, in relation to the constitutionality of the building incentives of the New Building Regulation, and the jurisprudential development of emerging climate justice, so that the theoretical approach of the work meets the practical treatment of the issues. Finally, the urban planning tools for the green transformation of cities are summarized. The conclusions of the thesis are accompanied by numerous appendices (concepts, court decisions, legal principles) to help the reader systematize and understand the proposals, as well as a detailed table of the entire proposed legal toolkit for the green transformation of cities.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εντοπίζει τα πολεοδομικά εργαλεία στο δίκαιο και αναλύει τη δυναμική τους ως μοχλό για τον πράσινο μετασχηματισμό των πόλεων. Με αυτόν τον τρόπο, η ανά χείρας εργασία επιδιώκει την κατάρτιση μίας εργαλειοθήκης δικαίου για το κλίμα, ικανή να προωθήσει έμπρακτα τη μετάβαση προς την κλιματική και ενεργειακή ουδετερότητα. Κεντρική μονάδα ανάλυσης αποτελεί η πόλη, ως πεδίο ανταγωνισμού των περιβαλλοντικών πιέσεων, των κοινωνικών αναγκών και των επενδυτικών προοπτικών, όπου δοκιμάζονται στην πράξη οι σχετικές κανονιστικές και θεσμικές ρυθμίσεις. Το πρώτο κεφάλαιο της διατριβής αναλύει το ισχύον ευρωπαϊκό και εθνικό κανονιστικό πλαίσιο σε σχέση με το κλίμα και τη βιώσιμη ανάπτυξη, ιδίως μετά την υιοθέτηση της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας το 2019, η οποία πυροδότησε μία πρωτοφανή πράσινη νομοθέτηση. Εν συνεχεία, στο δεύτερο κεφάλαιο της εργασίας μελετώνται case studies πρωτοπόρων πράσινων Ευρωπαϊκών πόλεων. Στόχος αυτής της συγκριτικής ανάλυσης είναι ο εντοπισμός καλών πρακτικών, ικανών να προωθήσουν τον πράσινο μετασχηματισμό της πόλης. Ακολούθως, στο επόμενο, τρίτο, κεφάλαιο, επιχειρείται η κωδικοποίηση των συγκριτικών συμπερασμάτων και η συναγωγή μίας μεθόδου αξιολόγησης αυτών των πορισμάτων, ούτως ώστε να μπορέσουν, στη συνέχεια, να αξιοποιηθούν κανονιστικά. Πρωτού προχωρήσει η διατριβή στη διατύπωση συγκεκριμένων προτάσεων, λαμβάνει υπόψη, στο τέταρτο κεφάλαιο, ερωτηματολόγια που απαντήθηκαν από πολίτες και διοικητικές/ακαδημαϊκές προσωπικότητες, προκειμένου οι κανονιστικές προτάσεις να συμπλέουν με τις ανάγκες της κοινωνίας και την αντίληψη αυτής των μέσων και του τρόπου ανασχηματισμού της. Ενόψει τούτων, το πέμπτο κεφάλαιο διατυπώνει σαφείς προτάσεις προσαρμογής του εθνικού πλαισίου, προκειμένου να προωθηθεί η πράσινη μετάβαση με τη χρήση συνεκτικών στρατηγικών, αντί των υφιστάμενων αποσπασματικών ρυθμίσεων. Κεντρικό ρόλο σε αυτό το εγχείρημα αναλαμβάνουν, αφενός, ο θεσμός του Κλιματικού Συμφώνου (κεφάλαιο έξι), αφετέρου, η ειδικότερη εργαλειοθήκη δικαίου ένταξης των νεότερων μνημείων στην αειφορία των πόλεων (κεφάλαιο επτά). Το όγδοο κεφάλαιο αφιερώνεται στις πρόσφατες υπ’ αρ. 146-149/2025 αποφάσεις της Ολομέλειας του ΣτΕ, σε σχέση με τη συνταγματικότητα των κινήτρων δόμησης του ΝΟΚ, και στη νομολογιακή εξέλιξη της αναδυόμενης κλιματικής δικαιοσύνης, προκειμένου η θεωρητική προσέγγιση της εργασίας να συναντήσει και την πρακτική αντιμετώπιση των ζητημάτων. Τέλος, συνοψίζονται τα συναγόμενα πολεοδομικά εργαλεία για τον πράσινο μετασχηματισμό των πόλεων. Τα συμπεράσματα της διατριβής συνοδεύονται από πλήθος παραρτημάτων (εννοιών, αποφάσεων δικαστηρίων, νομικών αρχών), προκειμένου να διευκολυνθεί ο αναγνώστης στη συστηματοποίηση και κατανόηση των προτάσεων, καθώς και από ένα αναλυτικό πίνακα του συνόλου της προτεινόμενης εργαλειοθήκης δικαίου για τον πράσινο μετασχηματισμό των πόλεων.