Μία «παραδοσιακή νεωτερικότητα»: η έντεχνη στιχουργία σε μια εποχή μετάβασης (1960–81)

Abstract

This doctoral dissertation focuses on the lyricists’ work of the entechno-laiko ("popular art song") song between 1960 and 1981, examining it from a mainly literary perspective in its continuous interaction with other art forms, as well as with the political and social transformations of the transitional Greek landscape of the same period. In the Introduction, the study first surveys the discussion on the literariness of lyricism and its interdisciplinary study, while also situating the subject matter within the historical and cultural framework of twentieth century Greece, with particular emphasis on the cases of Mikis Theodorakis and Nikos Gkatsos. The main body of the dissertation investigates how the entechnon songwriting of the 1960s and 1970s enters into dialogue with historical and social events, touching upon a variety of themes and positions – either by seeking to redefine the meaning of the historical past and to reclaim the notion of the “national” from its monopolization by the dictatorial regime (Part I), or by striving to shape the historical present of the post-dictatorial period and to envision a desirable, radicalized future (Part II). In the Conclusion, the study revisits its hypothesis, arguing that entechnon lyricism constitutes a distinctive and intellectually rewarding synthesis of tradition and modernity: it both preserves the historical thread of verse as a literary form and responds to the pressing cultural and historical demands of its time.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή θέτει στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος και της προβληματικής της τη στιχουργία του έντεχνου - λαϊκού τραγουδιού της περιόδου 1960-81, την οποία και εξετάζει με όρους κατά βάση φιλολογικούς κατά τη διαρκή της αλληλεπίδραση με άλλες μορφές τεχνών, καθώς και με τις πολιτικές και κοινωνικές μετατοπίσεις και διεργασίες του μεταβατικού ελληνικού τοπίου της ίδιας περιόδου. Στην Εισαγωγή της μελέτης, αρχικά, καταγράφεται η συζήτηση περί της λογοτεχνικότητας της στιχουργίας και της διεπιστημονικής μελέτης της, ενώ λαμβάνει χώρα μια χρονική και πολιτισμική τοποθέτηση στα δεδομένα του ελληνικού εικοστού αιώνα, με έμφαση στις περιπτώσεις των Μίκη Θεοδωράκη και Νίκου Γκάτσου. Ακολούθως, στον κύριο κορμό της διατριβής, επιχειρούμε να ερευνήσουμε το πώς η έντεχνη στιχουργία των δεκαετιών του 1960 και 1970 διαλέγεται με τα ιστορικά και κοινωνικά γεγονότα και τα τέμνει εγκάρσια, είτε επιχειρώντας να ανανοηματοδοτήσει το ιστορικό παρελθόν και να επαναδιεκδικήσει από τη δικτατορική μονοπώληση την έννοια του «εθνικού» (πρώτο μέρος) είτε αγωνιζόμενη να διαμορφώσει μεταπολιτευτικά το ιστορικό παρόν της και να προετοιμάσει ένα ευκταίο, ριζοσπαστικοποιημένο μέλλον (δεύτερο μέρος). Στην κατακλείδα της μελέτης επανερχόμαστε στο αρχικό μας ερώτημα, επιχειρώντας να αποδείξουμε πως η έντεχνη στιχουργία συνιστά μια ιδιόμορφη και άκρως ενδιαφέρουσα ερευνητικά πρόσμιξη παράδοσης και νεωτερικότητας, διατηρώντας αφενός το ιστορικό νήμα του έμμετρου λόγου, αλλά επικοινωνώντας αφετέρου και με τις άμεσες ανάγκες του καιρού της.