Σημειωτική ανάλυση των προλόγων των Παύλειων Επιστολών της Καινής Διαθήκης: η ερμηνευτική της σημειωτικής

Abstract

The aim of this dissertation was to investigate the structure, function, and theological dynamics of the prescripts of the thirteen Pauline Epistles through semiotic discourse analysis. The study examined how these prescripts establish the enunciative relationship between sender and addressees, organize the axiological universe of the letters, and set the enunciative, thematic, and value-based conditions under which each Epistle as a whole is read and interpreted. The method combined the classical Greimassian models of semantic isotopies, the narrative program, and the semiotic square with the CADIR tools of Relief and Stained Glass, within a unified vertical analysis moving from the linguistic surface to deeper narrative and axiological structures. The connections among the isotopies were classified as determining–determined, descriptive, harmonious coexistence, cause–effect, and enunciative mediation relations. They were recorded in a double-entry matrix and evaluated by combining quantitative connectivity with qualitative semantic weight. On the basis of the matrix data, the Kamada–Kawai algorithm was used to construct a graph representing the network centrality and hierarchy of the isotopies through spatial layout, node size, and colour intensity. The graph was complemented by the Semiotic Mechanism of each prescript, which represents the logical sequence through which the isotopies constitute its economy of meaning. Comparative examination of the corpus revealed a stable core of ten enunciative isotopies – nominality, vocality, locality, simultaneity, spatiality, temporality, familiality, lordship, speech ethos, and partitivity – combined in each Epistle with differential additions. The articulation of stability and differentiation constitutes a distinctive Pauline semiotic imprint. The enunciative structure of the prescripts was also found to be triadic: sender and addressees are integrated into a relationship grounded in the divine reality as the source of mission, grace, and peace. The blessing “Grace to you and peace” emerged as a multimodal speech act functioning simultaneously as wish, promise, command, and affirmation, while speech ethos defines the manner of utterance and the positive disposition of communication. Analysis of the narrative level showed that peithesthai functions as a narrative modality, namely as the subject’s capacity and disposition to adhere to the proposed values and act accordingly. This function led to the formulation of the law of axiological selection, according to which the prescript constitutes, validates, or re-establishes the relationship among those participating in the enunciative event. Finally, the study demonstrated that the prescript functions as the interpretive framework of the Epistle: the enunciative positions, thematic axes, axiological choices, and narrative programs that it establishes provide the conditions for reading the whole letter, as they recur and develop throughout its main body. The dissertation proposes semiotics as a method complementary to philological, historical-critical, and patristic interpretation and contributes to the study of Pauline theology through a unified and reproducible analytical protocol.

Σκοπός της διατριβής ήταν η διερεύνηση της δομής, της λειτουργίας και της θεολογικής δυναμικής των προοιμίων των δεκατριών παύλειων επιστολών με τη χρήση της σημειωτικής ανάλυσης του λόγου. Η έρευνα εξέτασε τον τρόπο με τον οποίο τα προοίμια συγκροτούν την εκφωνητική σχέση μεταξύ αποστολέα και αποδεκτών, οργανώνουν το αξιακό σύμπαν των επιστολών και εγκαθιστούν τις εκφωνητικές, θεματικές και αξιακές συνθήκες υπό τις οποίες διαβάζεται και ερμηνεύεται ολόκληρη η επιστολή. Η μέθοδος συνδύασε τα κλασικά γκρεϊμασιανά μοντέλα των σημασιολογικών ισοτοπιών, του αφηγηματικού προγράμματος και του σημειωτικού τετραγώνου με τα εργαλεία Ανάγλυφο και Βιτρώ του CADIR, σε μια ενιαία κάθετη ανάλυση που κινείται από τη γλωσσική επιφάνεια προς τις βαθύτερες αφηγηματικές και αξιακές δομές. Οι συνδέσεις μεταξύ των ισοτοπιών ταξινομήθηκαν ως σχέσεις καθορίζοντος προς καθοριζόμενο, περιγραφής, αρμονικής συνύπαρξης, αιτίου προς αποτέλεσμα και εκφωνητικής διαμεσολάβησης, καταγράφηκαν σε μητρώο διπλής εισόδου και αποτιμήθηκαν με συνδυασμό ποσοτικής συνδετικότητας και ποιοτικής σημασιολογικής βαρύτητας. Με βάση τα δεδομένα του μητρώου κατασκευάστηκε, με τη χρήση του αλγορίθμου Kamada–Kawai, γράφημα που απεικονίζει τη δικτυακή κεντρικότητα και την ιεραρχία των ισοτοπιών μέσω της χωρικής διάταξης, του μεγέθους και της χρωματικής έντασης των κόμβων. Το γράφημα συμπληρώθηκε από τον Σημειωτικό Μηχανισμό κάθε προοιμίου, ο οποίος αποδίδει τη λογική αλληλουχία με την οποία οι ισοτοπίες συγκροτούν τη νοηματική του οικονομία. Η συγκριτική εξέταση του corpus ανέδειξε έναν σταθερό πυρήνα δέκα εκφωνητικών ισοτοπιών – ονομαστικότητα, φωνότητα, τοπότητα, χρονότητα, χωρότητα, χρονικότητα, οικογενειότητα, κυριότητα, λογοηθότητα και μεριστικότητα – ο οποίος συνδυάζεται σε κάθε επιστολή με διαφορικές προσθήκες. Η συνάρθρωση σταθερότητας και διαφοροποίησης συγκροτεί ένα ιδιαίτερο παύλειο σημειωτικό αποτύπωμα. Παράλληλα, διαπιστώθηκε ότι η εκφωνητική δομή των προοιμίων είναι τριαδική: ο αποστολέας και οι αποδέκτες εντάσσονται σε μια σχέση που θεμελιώνεται στη θεία πραγματικότητα ως πηγή της αποστολής, της χάριτος και της ειρήνης. Η ευλογία «χάρις υμίν και ειρήνη» αναδείχθηκε ως πολυτροπική πράξη λόγου, η οποία λειτουργεί συγχρόνως ως ευχή, υπόσχεση, εντολή και βεβαίωση, ενώ η λογοηθότητα προσδιορίζει τον τρόπο εκφοράς και τη θετική προδιάθεση της επικοινωνίας. Η ανάλυση του αφηγηματικού επιπέδου έδειξε ότι το «πείθεσθαι» λειτουργεί ως αφηγηματική τροπικότητα, δηλαδή ως ικανότητα και διάθεση του υποκειμένου να προσχωρήσει στις προτεινόμενες αξίες και να ενεργήσει σύμφωνα με αυτές. Από τη λειτουργία αυτή προέκυψε ο νόμος της αξιολογικής επιλογής, σύμφωνα με τον οποίο το προοίμιο συγκροτεί, επικυρώνει ή επαναθεμελιώνει τη σχέση μεταξύ των μετεχόντων στο εκφωνητικό γεγονός. Τέλος, τεκμηριώθηκε ότι το προοίμιο λειτουργεί ως ερμηνευτικό πλαίσιο της επιστολής: οι εκφωνητικές θέσεις, οι θεματικοί άξονες, οι αξιακές επιλογές και τα αφηγηματικά προγράμματα που εγκαθιστά προσφέρουν τις συνθήκες ανάγνωσης του συνόλου της, καθώς επανεμφανίζονται και αναπτύσσονται στο κυρίως σώμα. Η διατριβή προτείνει τη σημειωτική ως συμπληρωματική μέθοδο της φιλολογικής, ιστορικοκριτικής και πατερικής ερμηνείας και συμβάλλει στη μελέτη της παύλειας θεολογίας με ένα ενιαίο και αναπαραγώγιμο αναλυτικό πρωτόκολλο.

Cette thèse a pour objet l'étude de la structure, de la fonction et de la dynamique théologique des prescrits des treize Épîtres pauliniennes au moyen de l'analyse sémiotique du discours. Elle examine la manière dont ces prescrits instaurent la relation énonciative entre l'expéditeur et les destinataires, organisent l'univers axiologique des lettres et fixent les conditions énonciatives, thématiques et axiologiques selon lesquelles chaque Épître est lue et interprétée dans son ensemble. La méthode associe les modèles greimassiens classiques des isotopies sémantiques, du programme narratif et du carré sémiotique aux outils du CADIR, le Relief et le Vitrail, au sein d'une analyse verticale unifiée qui progresse de la surface linguistique vers les structures narratives et axiologiques profondes. Les connexions entre isotopies ont été classées en relations de type déterminant–déterminé, descriptives, de coexistence harmonieuse, de cause à effet et de médiation énonciative. Elles ont été consignées dans une matrice à double entrée et évaluées en combinant la connectivité quantitative et le poids sémantique qualitatif. À partir des données de cette matrice, l'algorithme de Kamada–Kawai a permis de construire un graphe représentant la centralité et la hiérarchie des isotopies au sein du réseau par la disposition spatiale, la taille des nœuds et l'intensité des couleurs. Ce graphe est complété par le Mécanisme sémiotique de chaque prescrit, qui représente l'enchaînement logique par lequel les isotopies constituent son économie du sens.

L'examen comparatif du corpus a mis en évidence un noyau stable de dix isotopies énonciatives – nominalité, vocalité, localité, simultanéité, spatialité, temporalité, familialité, seigneurie, éthos de la parole et partitivité – auxquelles s'ajoutent, dans chaque Épître, des éléments différentiels. L'articulation entre stabilité et différenciation constitue une empreinte sémiotique proprement paulinienne. La structure énonciative des prescrits s'est également révélée triadique : l'expéditeur et les destinataires sont intégrés dans une relation fondée sur la réalité divine, source de la mission, de la grâce et de la paix. La salutation « Grâce à vous et paix » apparaît comme un acte de langage multimodal, fonctionnant simultanément comme souhait, promesse, injonction et affirmation, tandis que l'éthos de la parole définit la manière de l'énonciation et la disposition positive de la communication. L'analyse du niveau narratif a montré que le peithesthai fonctionne comme une modalité narrative, c'est-à-dire comme la capacité et la disposition du sujet à adhérer aux valeurs proposées et à agir en conséquence. Cette fonction a conduit à la formulation de la loi de la sélection axiologique, selon laquelle le prescrit constitue, valide ou rétablit la relation entre les participants à l'événement énonciatif. Enfin, l'étude a démontré que le prescrit fonctionne comme le cadre interprétatif de l'Épître : les positions énonciatives, les axes thématiques, les choix axiologiques et les programmes narratifs qu'il instaure fournissent les conditions de lecture de la lettre entière, puisqu'ils réapparaissent et se développent tout au long de son corps. La thèse propose la sémiotique comme une méthode complémentaire des interprétations philologique, historico-critique et patristique, et contribue à l'étude de la théologie paulinienne par un protocole d'analyse unifié et reproductible.