Η συνεισφορά της εκπαίδευσης ενηλίκων στην κοινωνική επανένταξη πρώην χρηστών ψυχοτρόπων ουσιών

Abstract

This doctoral dissertation investigates the contribution of Alternative Adult Education Schools (AAES) to the social reintegration of former users of psychoactive substances, focusing on the educational experience as an integral component of the therapeutic process. The study is situated within the framework of drug-free therapeutic programmes and examines the role of adult education in the process of recovery from addiction and social reintegration. Addiction is approached as a multidimensional and long-term process, closely linked to the reconstruction of personal identity, social roles, and the individual’s relationship with learning and work. Within this context, Alternative Adult Education Schools operating within therapeutic addiction treatment settings are highlighted as forms of non-formal education tailored to the needs of former substance users and embedded in the therapeutic culture of drug-free programmes. The theoretical foundation of the research is grounded in theories of adult education and the sociology of education, which illuminate the role of learning in addressing social inequalities and experiences of exclusion, as well as in psychosocial approaches to addiction that emphasise empowerment, intrinsic motivation, and gradual change. Transformative learning theory is employed to conceptualise the educational process as a process of critical reflection and the restructuring of meaning perspectives among adult learners. Through this theoretical lens, Alternative Adult Education Schools are conceptualised as communities of learning and personal reconstruction, where educational experience is integrated into the overall therapeutic process and creates conditions for active participation, reconnection with knowledge, and social reintegration. The aim of the study is to explore the contribution of adult education—and in particular of Alternative Adult Education Schools to the processes of recovery from addiction and the social and occupational reintegration of former substance users. The research focuses on how participants make sense of their educational experience in AAES and how this experience relates to processes of change, the reconstruction of self-perception, social participation, and the formation of post-treatment life trajectories. The research questions address the meanings attributed by former users to educational experience, the factors that facilitate or hinder participation, and the role of education in social reintegration following the completion of treatment. The study adopts a qualitative, interpretive methodological approach and is based on semi-structured interviews with graduates of therapeutic programmes who had attended Alternative Adult Education Schools. The sample was constructed through a combination of purposive sampling based on predefined criteria and field-access strategies, in line with the requirements of qualitative research involving populations of limited accessibility. The sample included individuals who had completed both the therapeutic programme and at least one academic year of attendance in an AAES. The research tool consisted of a semi-structured interview guide organised around thematic areas covering educational experience, therapeutic trajectory, relationship with work, and future plans. The data were analysed using thematic analysis, following an inductive process of coding and interpretive synthesis. The interpretive analysis was supported by systematic researcher reflexivity and was situated within an interpretive qualitative analytical framework, while adhering to the principles of research ethics and the protection of vulnerable populations. Participants’ narratives map their educational trajectories from childhood and school dropout through to the completion of treatment and social reintegration, highlighting the connection between educational experience, addictive behaviours, and processes of change. The narratives reveal that early school experiences were often characterised by low expectations, lack of support, and experiences of school exclusion, which contributed to early school dropout and gradual disengagement from education—factors that frequently preceded involvement with substance use. Entry into therapeutic programmes created conditions for reflection and the redefinition of goals, while attendance at Alternative Adult Education Schools emerged as a pivotal point of personal and social reconstruction. AAES are described as educational environments characterised by acceptance and recognition, fostering active participation, reconnection with learning, and the gradual restoration of self-confidence. The findings demonstrate that the educational process within Alternative Adult Education Schools contributes to the development of a more stable relationship with work and social participation, supports the maintenance of therapeutic change over time, and functions protectively in relation to relapse prevention. Within this framework, Alternative Adult Education Schools emerge as a critical pillar in the formation of coherent recovery pathways and processes of social reintegration.

Η παρούσα διατριβή διερευνά τη συμβολή των Εναλλακτικών Σχολείων Ενηλίκων (ΕΣΕ) στη διαδικασία κοινωνικής επανένταξης πρώην χρηστών/ριών ψυχοτρόπων ουσιών, εστιάζοντας στην εκπαιδευτική εμπειρία ως οργανικό στοιχείο της θεραπευτικής πορείας. Η μελέτη εντάσσεται στο πλαίσιο των στεγνών θεραπευτικών προγραμμάτων και εξετάζει τον ρόλο της εκπαίδευσης ενηλίκων στην πορεία απεξάρτησης και κοινωνικής αποκατάστασης. Η απεξάρτηση προσεγγίζεται ως μια πολυδιάστατη και μακρόχρονη διαδικασία, η οποία συνδέεται με την αναδόμηση της ταυτότητας, των κοινωνικών ρόλων και της σχέσης του ατόμου με τη μάθηση και την εργασία. Στο πλαίσιο αυτό, τα Εναλλακτικά Σχολεία Ενηλίκων που λειτουργούν εντός θεραπευτικών δομών απεξάρτησης αναδεικνύονται ως δομές άτυπης εκπαίδευσης προσαρμοσμένες στις ανάγκες πρώην χρηστών/ριών, ενσωματωμένες στη θεραπευτική κουλτούρα των στεγνών προγραμμάτων. Η θεωρητική θεμελίωση της έρευνας εδράζεται σε θεωρίες της εκπαίδευσης ενηλίκων και της κοινωνιολογίας της εκπαίδευσης, οι οποίες φωτίζουν τον ρόλο της μάθησης στη διαχείριση κοινωνικών ανισοτήτων και εμπειριών αποκλεισμού, καθώς και από ψυχοκοινωνικές προσεγγίσεις της απεξάρτησης που αναδεικνύουν τη σημασία της ενδυνάμωσης, της εσωτερικής κινητοποίησης και της σταδιακής αλλαγής. Η θεωρία της μετασχηματίζουσας μάθησης αξιοποιείται για την κατανόηση της εκπαιδευτικής διαδικασίας ως διεργασίας κριτικού αναστοχασμού και αναδόμησης των νοηματικών πλαισίων στους/στις ενήλικους/ες εκπαιδευόμενους/νες. Μέσα από αυτό το θεωρητικό πρίσμα, τα Εναλλακτικά Σχολεία Ενηλίκων προσεγγίζονται ως κοινότητες μάθησης και προσωπικής ανασυγκρότησης, όπου η εκπαιδευτική εμπειρία εντάσσεται στη συνολική θεραπευτική διαδικασία και δημιουργεί τις προϋποθέσεις για ενεργή συμμετοχή, επανασύνδεση με τη γνώση και κοινωνική επανένταξη. Σκοπός της έρευνας είναι η διερεύνηση της συμβολής της εκπαίδευσης ενηλίκων, και ειδικότερα των Εναλλακτικών Σχολείων Ενηλίκων, στη διαδικασία απεξάρτησης και κοινωνικής και επαγγελματικής επανένταξης πρώην χρηστών/ριών ψυχοτρόπων ουσιών. Η μελέτη εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο οι συμμετέχοντες/ουσες νοηματοδοτούν την εκπαιδευτική τους εμπειρία στα ΕΣΕ και στη σύνδεσή της με τη διαδικασία αλλαγής, την αναδόμηση της αυτοαντίληψης, την κοινωνική συμμετοχή και τη διαμόρφωση μεταθεραπευτικών διαδρομών ζωής. Τα ερευνητικά ερωτήματα αφορούν τη σημασία που αποδίδουν οι πρώην χρήστες/ριες στην εκπαιδευτική εμπειρία, τους παράγοντες που διευκολύνουν ή δυσχεραίνουν τη συμμετοχή τους, καθώς και τον ρόλο της εκπαίδευσης στη διαδικασία κοινωνικής επανένταξης μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας. Η έρευνα υιοθετεί ποιοτική, ερμηνευτική μεθοδολογική προσέγγιση και βασίζεται σε ημιδομημένες συνεντεύξεις αποφοίτων θεραπευτικών προγραμμάτων που είχαν φοιτήσει σε Εναλλακτικά Σχολεία Ενηλίκων. Η συγκρότηση του δείγματος πραγματοποιήθηκε μέσω συνδυασμού σκόπιμης δειγματοληψίας βάσει κριτηρίων και στρατηγικών πρόσβασης στο πεδίο, σύμφωνα με τις απαιτήσεις της ποιοτικής έρευνας σε πληθυσμούς περιορισμένης προσβασιμότητας. Το δείγμα περιλάμβανε άτομα που είχαν ολοκληρώσει τόσο το θεραπευτικό πρόγραμμα όσο και τουλάχιστον ένα ακαδημαϊκό έτος φοίτησης σε ΕΣΕ. Το ερευνητικό εργαλείο ήταν οδηγός ημιδομημένης συνέντευξης, οργανωμένος σε θεματικές ενότητες που κάλυπταν την εκπαιδευτική εμπειρία, τη θεραπευτική πορεία, τη σχέση με την εργασία και τα μελλοντικά σχέδια. Τα δεδομένα αναλύθηκαν με τη μέθοδο της θεματικής ανάλυσης, ακολουθώντας επαγωγική διαδικασία κωδικοποίησης και ερμηνευτικής σύνθεσης. Η ερμηνευτική επεξεργασία των δεδομένων υποστηρίχθηκε από συστηματικό αναστοχασμό του ερευνητή και εντάχθηκε σε ερμηνευτικό πλαίσιο ποιοτικής ανάλυσης, με παράλληλη τήρηση των αρχών της ερευνητικής δεοντολογίας και της προστασίας ευάλωτων πληθυσμών. Οι αφηγήσεις των συμμετεχόντων/ουσών χαρτογραφούν την εκπαιδευτική τους διαδρομή από την παιδική ηλικία και τη σχολική διαρροή έως την ολοκλήρωση της θεραπείας και την κοινωνική επανένταξη, αναδεικνύοντας τη σύνδεση της εκπαιδευτικής εμπειρίας με τις εξαρτητικές συμπεριφορές και τις διαδικασίες αλλαγής. Μέσα από τις αφηγήσεις αναδεικνύεται ότι οι πρώιμες σχολικές εμπειρίες χαρακτηρίζονταν συχνά από χαμηλές προσδοκίες, έλλειψη υποστήριξης και εμπειρίες σχολικού αποκλεισμού, οι οποίες συνέβαλαν στη σχολική διαρροή και στη σταδιακή αποσύνδεση από την εκπαίδευση, στοιχεία που συχνά προηγήθηκαν της εμπλοκής με τη χρήση ουσιών. Η ένταξη σε θεραπευτικά προγράμματα δημιούργησε τις συνθήκες για αναστοχασμό και επαναπροσδιορισμό στόχων, ενώ η εμπειρία φοίτησης στα ΕΣΕ αναδύεται ως κομβικό σημείο προσωπικής και κοινωνικής ανασυγκρότησης. Τα ΕΣΕ περιγράφονται ως εκπαιδευτικά περιβάλλοντα αποδοχής και αναγνώρισης, τα οποία ευνοούν την ενεργή συμμετοχή, την επανασύνδεση με τη μάθηση και τη σταδιακή ανάκτηση της εμπιστοσύνης στον εαυτό. Τα ευρήματα καταδεικνύουν ότι η εκπαιδευτική διαδικασία στα Εναλλακτικά Σχολεία Ενηλίκων συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας πιο σταθερής σχέσης με την εργασία και την κοινωνική συμμετοχή, υποστηρίζοντας τη διατήρηση της θεραπευτικής αλλαγής στον χρόνο και λειτουργώντας προστατευτικά ως προς την πρόληψη της υποτροπής. Στο πλαίσιο αυτό, τα Εναλλακτικά Σχολεία Ενηλίκων αναδεικνύονται ως κρίσιμος πυλώνας στη διαμόρφωση συνεκτικών διαδρομών απεξάρτησης και κοινωνικής επανένταξης.