Η μετρική της ποίησης του Καβάφη

Abstract

The objectives of this doctoral thesis are the study of the metrical organization of all the poems of C. P. Cavafy (of those recognized by the poet himself, i.e. the corpus of official Cavafian poetry, but also of other categories of poems, i.e. repudiated, unpublished or hidden and unfinished poems) and the examination of the evolution of his versification in the course of time. The research method followed includes the detailed description of the qualitative characteristics of the various forms and the metric-rhythmic means –based on their typological classification in broader and more specific categories– and the extraction of numerical results based on statistical measurements. The thesis is structured in three parts. In the first part, a historical review of the reception of the form of Cavafy’s poems is attempted from the appearance of the poet until today, reference is made to positions that Cavafy himself has formulated in his texts regarding issues of versification and, given the fact that in the majority of Cavafy’s poetic texts (and especially in the great majority of the poems that belong to the mature phase of Cavafy’s poetic production) the form of liberated verse is followed, the main stations of the course of European and Greek poetry from the use of strictly metered verse to the liberation of poetics are recorded. Then, the main features of the poetry of four poets who dominated during the period of development of liberated verse in Greece are presented, namely Kostis Palamas, Angelos Sikelianos, Kostas Varnalis and K. G. Karyotakis. Also, a metrical analysis is made of specific, composed in liberated verse, poems or excerpts from longer compositions of these poets. The second part presents the findings of the metrical analysis of Cavafy’s poems. In more detail, the examination focuses on the formal organization of poetic texts, the features of the verses, the rhyme, the vowel meetings and the enjambments. The third part of the thesis is a product of the research carried out in the manuscripts of the Cavafy archive, for the purpose of studying the first forms of the poems and investigating the potential differentiation of the metric construction of the poems from their initial design to the moment they were published.

Οι στόχοι της παρούσας διδακτορικής διατριβής είναι η μελέτη της μετρικής οργάνωσης του συνόλου των ποιητικών κειμένων του Κ. Π. Καβάφη (των αναγνωρισμένων από τον ίδιο τον ποιητή, δηλαδή το σώμα της επίσημης καβαφικής ποίησης, αλλά και των άλλων κατηγοριών ποιημάτων, δηλαδή των αποκηρυγμένων, των ανέκδοτων ή κρυμμένων και των ατελών ποιημάτων) και η εξέταση της εξέλιξης της στιχουργίας του με την πάροδο του χρόνου. Η ερευνητική μέθοδος που ακολουθείται περιλαμβάνει την αναλυτική περιγραφή των ποιοτικών γνωρισμάτων των διαφόρων μορφών και των μετρικορυθμικών μέσων –με βάση την τυπολογική τους κατάταξη σε ευρύτερες και ειδικότερες κατηγορίες– και την εξαγωγή αριθμητικών αποτελεσμάτων βάσει στατιστικών μετρήσεων. Η διατριβή διαρθρώνεται σε τρία μέρη. Στο πρώτο μέρος επιχειρείται μια ιστορική ανασκόπηση της πρόσληψης της μορφής των καβαφικών ποιημάτων από την εμφάνιση του ποιητή μέχρι σήμερα, γίνεται αναφορά σε θέσεις που έχει διατυπώσει ο ίδιος ο Καβάφης σε κείμενά του σχετικά με ζητήματα στιχουργικής και, με δεδομένο το γεγονός ότι στην πλειονότητα των καβαφικών ποιητικών κειμένων (και ιδίως στη μεγάλη πλειονότητα των ποιημάτων που εντάσσονται στην ώριμη φάση της ποιητικής παραγωγής του Καβάφη) ακολουθείται η μορφή του ελευθερωμένου στίχου, καταγράφονται οι βασικοί σταθμοί της πορείας της ευρωπαϊκής και της ελληνικής ποίησης από τη χρήση του αυστηρά έμμετρου στίχου έως την ελευθέρωση της ποιητικής μορφής. Στη συνέχεια, παρουσιάζονται τα βασικά γνωρίσματα της στιχουργίας τεσσάρων ποιητών που κυριάρχησαν την περίοδο ανάπτυξης του ελευθερωμένου στίχου στην Ελλάδα, δηλαδή του Κωστή Παλαμά, του Άγγελου Σικελιανού, του Κώστα Βάρναλη και του Κ. Γ. Καρυωτάκη. Επίσης, γίνεται μετρική ανάλυση συγκεκριμένων, συντεθειμένων σε ελευθερωμένο στίχο, ποιημάτων ή αποσπασμάτων από εκτενέστερες συνθέσεις των ποιητών αυτών. Στο δεύτερο μέρος παρουσιάζονται τα ευρήματα της μετρικής ανάλυσης των καβαφικών ποιημάτων. Λεπτομερέστερα, η εξέταση εστιάζεται στη μορφική οργάνωση των ποιητικών κειμένων, στα γνωρίσματα των στίχων, στην ομοιοκαταληξία, στις φωνηεντικές συναντήσεις και στους διασκελισμούς. Το τρίτο μέρος της διατριβής αποτελεί προϊόν της έρευνας που πραγματοποιήθηκε στα χειρόγραφα του αρχείου Καβάφη, προκειμένου να μελετηθούν τα αρχικά στάδια γραφής των ποιημάτων και να διερευνηθεί η ενδεχόμενη διαφοροποίηση της μετρικής κατασκευής των ποιημάτων από το αρχικό σχεδίασμά τους έως τη στιγμή που δημοσιεύτηκαν.