Γλώσσα και ύφος στα ελληνόγλωσσα ποιήματα του Κ. Καβάφη: ο ρόλος συγκεκριμένων γλωσσικών και υφολογικών στοιχείων στη συγκάλυψη, την υποβολή ή και την αποκάλυψη του φύλου και στη διερεύνηση των σχέσεων των φύλων

Abstract

ABSTRACTBibliography on Cavafy, so far, attributes an indisputable distinctiveness to the poet’s speech, to his boldness in the way he approaches certain issues like gender, sexual relationships and eroticism/hedonism and to his ironic (detached) and ambivalent style which is also highlighted by his linguistic options. However, more study should be conducted about the ways Cavafy engraves his own personal expressive path, mainly to show, to suggest or to conceal linguistically/grammatically the gender of his literary persona and the kind of their relationships as they appear in his so-called “erotic”/ “hedonistic” scope (and sometimes in other themes).The present doctoral thesis entitled “Language and style in Cavafy’s greek poetry: the role of particular linguistic and stylistic elements in concealing, suggesting or revealing gender and in the research on intersexual relationships” presents a close reading, interpretation and evaluation of the whole of Cavafy’s poetry (apart from his youthful translations). The originality of the present study lies on the fact that the existing compounded studies – minimal in number – about Cavafian “language” and “grammar” and the far more numerous special studies on language and stylistic features in particular texts concern specific grammatical elements and thematic areas. The vast majority of these studies is restricted to the 154 (or, to be more precise, 153) of Cavafy’s known poems written in greek language, that is, to the so-called “canon” of his poetry. However, the contribution of the huge (and continuously expanding) bibliography about Cavafy should be acknowledged, as, to the extent it was needed, it was used to support thw study of linguistic, stylistic and thematic aspects of the Cavafian work and to encourage review or/and refutation of earlier scholars’ conclusions, assumptions or conjectures.Moreover, the present thesis contribution to research on Cavafy derives from the detailed analysis provided for each of the thoughtfully selected exemplary poems – from the complete list of Cavafy’s works – which are related to its theme. This analysis is applied in a linguistic/grammatical and stylistic level as well as in a hermeneutic level. Furthermore, it is aimed at demonstraiting or tracing the poetic function of parts of speech in particular linguistic contexts, ultimately seeking to focus on statement, connotation or suggestion, on covering or revealing gender and interpersonal relationships. Thus, each of the selected poems herein, becomes more illuminated and comprehensive than in prior approaches.In order to underline the functionality of linguistic and stylistic elements in Cavafian poetry to consider issues of gender/genders and intersexual relationships, the language – centered stylistic approach is mainly applied: primarily it consentrates on the repetition and modality of words/verbal patterns (literal, metaphorical, metonymic etc.), on the significance of their etymological origin or of their connotations, on their transformation or morphological “manipulation” and adaptation. In short, it focuses on their grammatical capacity (since the grammar of gender is used with subtlety, resourcefulness and occasionally cunningly).Finally, classification and recapitulation of conclusions from this thorough/scholastic, linguistic and hermeneutic reading of the selected poems promote farther discussion about newely emerged issues.

ΠΕΡΙΛΗΨΗΑν και προκύπτει από την έως τώρα καβαφική βιβλιογραφία ότι θεωρούνται αδιαμφισβήτητες η ιδιαιτερότητα του καβαφικού λόγου, η τόλμη του ποιητή όταν πρόκειται για την προσέγγιση θεμάτων φύλου, ερωτικών σχέσεων και ερωτισμού/ηδονισμού, και η χρήση ειρωνικού (αποστασιοποιημένου) και αμφίθυμου ύφους, που υποστηρίζεται και από τις γλωσσικές του επιλογές, δεν έχουν μελετηθεί ακόμα σε βάθος οι τρόποι με τους οποίους ο Καβάφης χαράζει τους προσωπικούς εκφραστικούς του δρόμους, ιδίως για να προβάλλει ή να υποβάλλει ή και να αποκρύπτει, γλωσσικά/γραμματικά, το φύλο προσώπων των λογοτεχνικών του κειμένων και το είδος των σχέσεών τους κυρίως μέσα στα ποιήματα της λεγόμενης «ερωτικής»/«ηδονικής» θεματικής περιοχής του (αλλά, κάποτε, και άλλων περιοχών).Η παρούσα διδακτορική διατριβή, με θέμα «Γλώσσα και ύφος στα ελληνόγλωσσα ποιήματα του Κ. Π. Καβάφη: ο ρόλος συγκεκριμένων γλωσσικών και υφολογικών στοιχείων στη συγκάλυψη, την υποβολή ή και την αποκάλυψη του φύλου και στη διερεύνηση των σχέσεων των φύλων» αποτελεί μια φιλολογική «εκ του σύνεγγυς» ανάγνωση, ερμηνεία και αξιολόγηση του συνόλου του γνωστού ποιητικού έργου του Καβάφη (πλην των νεανικών, κυρίως, μεταφράσεών του). Η ανάγνωση αυτή είναι πρωτότυπη, αφού οι ελάχιστες υπάρχουσες συνθετικές μελέτες για την καβαφική «γλώσσα» και «γραμματική», αλλά και τα πολύ περισσότερα ειδικά μελετήματα στοιχείων γλώσσας και ύφους σε συγκεκριμένα κείμενά του, πραγματεύονται μόνον ορισμένα γραμματικά στοιχεία και θεματικά πεδία και περιορίζονται, στη συντριπτική τους πλειονότητα, μόνο στα 154 (ή, καλύτερα, 153) «αναγνωρισμένα» ελληνόγλωσσα ποιήματά του, δηλαδή στον λεγόμενο «κανόνα» του ποιητικού του έργου. Εννοείται, βέβαια, ότι η παρούσα διατριβή αξιοποιεί και σημαντικό τμήμα της τεράστιας (και διαρκώς αυξανόμενης) καβαφικής βιβλιογραφίας, στον βαθμό που αυτό κρίθηκε χρήσιμο είτε για να υποστηρίξει τη μελέτη γλωσσικών, υφολογικών και θεματικών πτυχών του καβαφικού έργου, είτε για να οδηγήσει σε κριτική ή και αναίρεση παλιότερων πορισμάτων, υποθέσεων ή εικασιών προγενέστερων μελετητών.Παράλληλα, η συμβολή της παρούσας διατριβής στην καβαφική έρευνα έγκειται και στη διεξοδική ανάλυση κάθε ποιήματος από όσα επιλέχθηκαν παραδειγματικά μέσα από τον πλήρη κατάλογο των καβαφικών ποιημάτων που σχετίζονται με το θέμα της· η ανάλυση αυτή εφαρμόζεται τόσο σε γλωσσικό/γραμματικό και υφολογικό όσο και σε ερμηνευτικό επίπεδο και έχει στόχο την κατάδειξη ή την ανίχνευση της ποιητικής λειτουργίας των «μερών του λόγου» μέσα σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα γλωσσικών συμφραζομένων, με απώτερη επιδίωξη να φωτιστεί το θέμα της δήλωσης, συνδήλωσης ή υποβολής, συγκάλυψης ή αποκάλυψης του φύλου των προσώπων και του είδους των σχέσεών τους. Έτσι, καθένα από τα διαλαμβανόμενα ποιήματα φωτίζεται καλύτερα και σφαιρικότερα απ᾽ ό,τι σε προϋπάρχουσες προσεγγίσεις.Η κύρια μέθοδος, προκειμένου να καταδειχθεί η λειτουργικότητα γλωσσικών και υφολογικών στοιχείων ή εφευρημάτων της καβαφικής ποίησης κατά τη διαχείριση θεμάτων φύλου/φύλων και διαφυλικών σχέσεων, είναι, καταρχήν, γλωσσοκεντρική/υφολογική: στρέφεται πρώτα στην επαναλαμβανόμενη χρήση και τροπικότητα λέξεων/λεκτικών σχημάτων (κυριολεκτικών, μεταφορικών, μετωνυμικών κτλ.), στη σημασία της ετυμολογικής τους προέλευσης ή των συνδηλώσεών τους, στη μεταποίηση ή μορφολογική «χειραγώγηση» και (ανα)προσαρμογή τους, κοντολογίς στις γραμματικές τους δυνατότητες (αφού η γραμματική των γενών – και των φύλων – λειτουργεί με λεπτότητα, επινοητικότητα, κάποτε και πανουργία).Τελικά, τα γενικότερα πορίσματα που προκύπτουν από αυτή την εξονυχιστική/σχολαστική γλωσσική και ερμηνευτική διερεύνηση κάθε ποιήματος ταξινομούνται και ανακεφαλαιώνονται, ώστε να διευκολυνθεί η συζήτηση μιας σειράς ζητημάτων που αναδεικνύονται από τον σχολιασμό των επιλεγμένων ποιημάτων.