Δημόσια οικονομικά και συγκρότηση εθνικού κράτους το 1821

Abstract

The present PhD thesis discusses the “Greek Revolution economy”, specifically the public finances in relation to the national state, especially concerning state-building and functioning during the Greek Revolution. This thesis also emphasises the fiscal institutions, practices and functions in the public economic sphere and seeks processes of national-state building at the same period in Greece. The documentation mainly relies on fiscal data derived from unpublished sources, especially in extensive quantitative data from statements of accounts, directories and accounting books covering the period 1822 - 1832. The data found in archive collections from the Greek State Archives are used along with the basic Greek Revolution bibliography and other methodologically useful studies. This study is developed in two parts. In the first part, we focus on the economic space that the Greek Revolution delimits, during its preparation by “Philiki Etaireia”, as well during its beginning in 1821. Next, we focus on the institutions, administration, mechanisms and practices of the public economic sphere from 1822 to 1832 and from varied points of view (context, actual functioning, staffing, organizational and administrative procedures). Then we focus on the implementation of modern fiscal management practices (budget, accounting system general balance sheet) and in the analysis of successive general accounts which reveal the extent of the public economic function and its space. Additionally, based on the content of these accounts, we study processes related to the state building. In the second part, we highlight the size and the importance of the main public incomes (tax revenues, looting, divestiture of national estates, fundraising, foreign aid, external loans). Based on the above, on the one hand, we enrich specific aspects of the public economic sphere and its mechanisms; on the other hand, we focus on conflicts and strategies regarding the control of economic resources and the power in relation to the political center formation of a national scope. It follows from the above that the public economic sphere at the time of the Greek Revolution was connected with governance, mainly through modern practices, fiscal and administrative institutions with remarkable function; that the size and density of the relations in this sphere gradually widened, however with short-term recessions; that there were public revenues directly or indirectly controlled and legalized by the official authorities which was strengthening economic functions. On the basis of all these, in this study it is supported that the formation and function modern state institutions during the Greek Revolution started from the beginning of the revolution and this process then intensified during the years of the Capodistrian government. That is, the conclusions of the present PhD thesis allow us to critically review the main historiographical interpretations from the time of A. Andreadis, which consider that such functions and practices and the national-state building process in Greece are actually beginning by I. Capodistrias governance.

Η διατριβή πραγματεύεται τα “οικονομικά του Αγώνα” και συγκεκριμένα εκείνο το τμήμα τους που αφορά τα δημόσια οικονομικά και συνδέεται με την κρατική συγκρότηση και λειτουργία. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στους θεσμούς, στις πρακτικές, στις λειτουργίες, στα κυριότερα μεγέθη και στους λογαριασμούς που εντοπίζονται στο πλαίσιό της. Με αφετηρία τα παραπάνω, αναζητούνται διεργασίες σχετικές με τη συγκρότηση και τη λειτουργία εθνικού τύπου κράτους κατά την επαναστατική περίοδο. Η τεκμηρίωση στηρίχθηκε κατεξοχήν σε δημοσιονομικά δεδομένα που καλύπτουν το χρονικό διάστημα 1822 - 1832. Πρόκειται για εκτεταμένα ποσοτικά στοιχεία από ανέκδοτες κυρίως πηγές: καταστάσεις λογαριασμών και λογιστικά βιβλία των επίσημων πολιτικών και διοικητικών αρχών που εντοπίστηκαν σε αρχειακές συλλογές των Γενικών Αρχείων του Κράτους και αξιοποιήθηκαν σε συνδυασμό με τη βασική βιβλιογραφία της Ελληνικής Επανάστασης και άλλες χρήσιμες από μεθοδολογική άποψη μελέτες. Η διατριβή διακρίνεται σε δύο μέρη. Στο πρώτο μέρος, εισαγωγικά, εντοπίζονται διεργασίες στις οποίες προοιωνίζεται ο χώρος των “οικονομικών του Αγώνα” στη Φιλική Εταιρεία και κατά τους πρώτους μήνες της Επανάστασης. Ακολούθως, αναδεικνύονται οι θεσμοί, οι μηχανισμοί και οι πρακτικές που σχετίστηκαν με τα δημόσια οικονομικά από το 1822 έως το 1832 ως προς το αντικείμενό τους, τη λειτουργία τους, τη στελέχωσή τους και τις θεσμικές διαδικασίες που ακολούθησαν. Δίνεται ιδιαίτερη σημασία στην εφαρμογή σύγχρονων δημοσιονομικών πρακτικών (προϋπολογισμός, λογιστικό, γενικός ισολογισμός) και στην ανάλυση διαδοχικών γενικών λογαριασμών που φανερώνουν την έκταση της δημόσιας οικονομικής σφαίρας και συναφείς με αυτή λειτουργίες. Επιπρόσθετα, με βάση το περιεχόμενο αυτών των λογαριασμών, εντοπίζονται διεργασίες σχετικές με τη συγκρότηση κρατικής εξουσίας. Αντικείμενο του δεύτερου μέρους είναι τα κυριότερα δημόσια έσοδα από το 1822 έως το 1832. Ειδικότερα αναδεικνύονται τα μεγέθη και η σημασία των φορολογικών προσόδων, των λαφύρων και των λειών, των εκποιημένων εθνικών κτημάτων, των αναγκαστικών κυρίως εράνων, των συνεισφορών Φιλελληνικών Επιτροπών και των δύο δανείων που συνάφθηκαν στο Λονδίνο το 1824 - 1825. Με βάση τα παραπάνω προσεγγίζονται επιμέρους κρίσιμες περιοχές και μηχανισμοί του δημόσιου οικονομικού χώρου, σε συνδυασμό με διενέξεις για τον έλεγχο των οικονομικών πόρων και των μέσων ισχύος που σχετίστηκαν με τη διαμόρφωση εθνικού πολιτικού κέντρου. Από τα παραπάνω προκύπτει ότι η δημόσια οικονομική σφαίρα την περίοδο της Επανάστασης συνδέθηκε με τη διακυβέρνηση, κατά βάση μέσα από σύγχρονες πρακτικές, θεσμούς και όργανα διοίκησης με αξιοπρόσεκτη λειτουργία∙ ότι βαθμιαία διευρύνθηκε —με συγκυριακές υποχωρήσεις— η έκταση και η πυκνότητα του δημόσιου οικονομικού χώρου∙ ότι υπήρξαν δημόσια έσοδα τα οποία τροφοδότησαν, ασταθώς, οικονομικές λειτουργίες άμεσα ή έμμεσα ελεγχόμενες και νομιμοποιημένες από τις επίσημες αρχές. Στη βάση όλων αυτών υποστηρίζεται στη διατριβή ότι η συγκρότηση και λειτουργία θεσμών σύγχρονου κράτους στα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης ήταν μια διαδικασία που ξεκίνησε ήδη από το πρώτο έτος και επιτάθηκε στα χρόνια της καποδιστριακής διακυβέρνησης. Δηλαδή, τα συμπεράσματα της παρούσας μελέτης μας επιτρέπουν να ελέγξουμε κριτικά τις κυριότερες ιστοριογραφικές ερμηνείες από την εποχή του Α. Ανδρεάδη που θεωρούν ότι τέτοιες λειτουργίες και πρακτικές και η διαδικασία συγκρότησης εθνικού κράτους αρχίζουν ουσιαστικά επί Καποδίστρια.