Οι κοινωνικοί λειτουργοί ως επαγγελματίες στη συμπεριληπτική εκπαίδευση ενηλίκων και η αξιοποίηση σύγχρονων πρακτικών διά βίου βιωματικής μάθησης στην κοινωνική εργασία με ομάδες

Abstract

This doctoral dissertation investigates the relationship between Social Work with Groups (SWG) and Adult Education (AE), focusing on social workers’ professional trajectories, the use of participatory and experientially oriented practices, and the contribution of experience in AE to the construction of their professional identity. It also examines the potential contribution of social workers to inclusive Adult Education, with particular emphasis on creating conditions for broader, meaningful, and sustainable participation. The study employed a qualitative research design developed in three sequential phases. The first phase comprised two exploratory focus groups. Their comparative analysis generated four research axes that subsequently structured the biographical inquiry: education and professional experience in SWG, professional development in AE, the integration and use of experiential practices, and the ways in which participants make sense of the relationship between SWG and AE. The second and third phases comprised a total of forty biographical narrative interviews, conducted with two successive groups of twenty participants. The research material was analysed thematically through within-group, cross-case, and comparative analysis. The findings indicate that education and experience in SWG constitute an important pre-existing professional foundation for social workers’ engagement in AE, but do not automatically amount to adult educator competence. Professional development in AE emerges as a longitudinal and non-linear process shaped by different combinations of education, certification, experience, practice, and reflection. The group and experiential learning emerge as key points of intersection between SWG and AE, without convergence eliminating the distinctiveness of the two fields. Moreover, the use of participatory or experientially oriented practices does not in itself constitute experiential learning, which requires the processing, reflection, and meaning-making of experience. The synthesis of the findings led to the development of a typology of professional trajectories organised around two interrelated analytical dimensions. The first concerns the development of competence and entry into AE and comprises two pathways: the experientially developed–institutionally certified pathway and the certification-entry–gradual experiential development pathway. The second concerns how the relationship between SWG and AE is incorporated into and given meaning within the professional trajectory and comprises three forms: integrative–synthetic, complementary–professionally expansive, and differentiating–bounded. The two dimensions do not constitute sequential stages or parallel types of professionals; rather, they are analytical axes that may intersect and change over the course of a professional trajectory. Overall, experience in Adult Education contributes to the construction of social workers’ professional identity through the expansion, pedagogical reframing, and theoretical systematisation of their pre-existing professional background. Connecting this background with pedagogical knowledge and adult educator competence can strengthen social workers’ contribution to inclusive Adult Education. The group, experiential learning, and inclusion thus emerge as key axes of dialogue between SWG and AE, grounded in complementarity while maintaining the distinctiveness of the two fields.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή διερευνά τη σχέση της Κοινωνικής Εργασίας με Ομάδες (ΚΕΟ) με την Εκπαίδευση Ενηλίκων (ΕΚΕ), εστιάζοντας στις επαγγελματικές διαδρομές κοινωνικών λειτουργών, στην αξιοποίηση συμμετοχικών και βιωματικά προσανατολισμένων πρακτικών και στη συμβολή της εμπειρίας στην ΕΚΕ στη συγκρότηση της επαγγελματικής τους ταυτότητας. Παράλληλα, εξετάζει τη δυνητική συμβολή του κοινωνικού λειτουργού στη συμπεριληπτική Εκπαίδευση Ενηλίκων, με έμφαση στη δημιουργία συνθηκών ευρύτερης, ουσιαστικής και διατηρήσιμης συμμετοχής. Η έρευνα ακολούθησε ποιοτικό σχεδιασμό σε τρεις διαδοχικές φάσεις. Στην πρώτη πραγματοποιήθηκαν δύο ομάδες εστίασης με διερευνητικό χαρακτήρα. Από τη συγκριτική τους ανάλυση αναδύθηκαν τέσσερις ερευνητικοί άξονες, οι οποίοι οργάνωσαν τη βιογραφική διερεύνηση: η εκπαίδευση και επαγγελματική εμπειρία στην ΚΕΟ, η επαγγελματική ανάπτυξη στην ΕΚΕ, η ένταξη και αξιοποίηση βιωματικών πρακτικών και η νοηματοδότηση της σύνδεσης ΚΕΟ–ΕΚΕ. Στη δεύτερη και τρίτη φάση πραγματοποιήθηκαν συνολικά σαράντα βιογραφικές αφηγηματικές συνεντεύξεις, σε δύο διαδοχικές ομάδες των είκοσι συμμετεχόντων. Για την ανάλυση του ερευνητικού υλικού εφαρμόστηκε θεματική ανάλυση, με ενδοομαδική, διαπεριπτωσιακή και συγκριτική επεξεργασία. Τα ευρήματα δείχνουν ότι η εκπαίδευση και η εμπειρία στην ΚΕΟ συγκροτούν σημαντικό προϋπάρχον επαγγελματικό υπόβαθρο για τη δραστηριοποίηση των κοινωνικών λειτουργών στην ΕΚΕ, χωρίς όμως να ισοδυναμούν αυτομάτως με εκπαιδευτική επάρκεια. Η επαγγελματική ανάπτυξη στην ΕΚΕ διαμορφώνεται ως διαχρονική και μη γραμμική διεργασία, μέσα από διαφορετικούς συνδυασμούς εκπαίδευσης, πιστοποίησης, εμπειρίας, πρακτικής και αναστοχασμού. Η ομάδα και η βιωματική μάθηση αναδεικνύονται ως βασικά πεδία συνάντησης ΚΕΟ–ΕΚΕ, χωρίς η σύγκλιση να αναιρεί τη διακριτότητα των δύο πεδίων. Παράλληλα, η χρήση συμμετοχικών ή βιωματικά προσανατολισμένων πρακτικών δεν συνεπάγεται αυτομάτως βιωματική μάθηση, η οποία προϋποθέτει επεξεργασία, αναστοχασμό και νοηματοδότηση της εμπειρίας. Η συνθετική επεξεργασία των ευρημάτων οδήγησε στην ανάπτυξη τυπολογίας επαγγελματικών διαδρομών, οργανωμένης σε δύο αλληλένδετες αναλυτικές διαστάσεις. Η πρώτη αφορά τον τρόπο συγκρότησης της επάρκειας και εισόδου στην ΕΚΕ και περιλαμβάνει δύο διαδρομές: τη βιωματικά συγκροτημένη–θεσμικά πιστοποιημένη και τη διαδρομή εισόδου μέσω πιστοποίησης–σταδιακής βιωματικής συγκρότησης. Η δεύτερη αφορά τον τρόπο ενσωμάτωσης και νοηματοδότησης της σχέσης ΚΕΟ–ΕΚΕ στην επαγγελματική πορεία και περιλαμβάνει τρεις μορφές: την ενοποιητική–συνθετική, τη συμπληρωματική–επαγγελματικά διευρυνόμενη και τη διαφοροποιητική–οριοθετημένη. Οι δύο διαστάσεις δεν αποτελούν διαδοχικά στάδια ούτε παράλληλους τύπους επαγγελματιών, αλλά αναλυτικούς άξονες που μπορούν να διασταυρώνονται και να μεταβάλλονται κατά την εξέλιξη της επαγγελματικής διαδρομής. Συνολικά, η εμπειρία στην Εκπαίδευση Ενηλίκων συμβάλλει στη συγκρότηση της επαγγελματικής ταυτότητας των κοινωνικών λειτουργών μέσα από τη διεύρυνση, την παιδαγωγική αναπλαισίωση και τη θεωρητική συστηματοποίηση του προϋπάρχοντος επαγγελματικού τους υπόβαθρου. Η σύνδεση αυτού του υπόβαθρου με παιδαγωγική γνώση και εκπαιδευτική επάρκεια μπορεί να ενισχύσει τη συμβολή των κοινωνικών λειτουργών στη συμπεριληπτική Εκπαίδευση Ενηλίκων. Η ομάδα, η βιωματική μάθηση και η συμπερίληψη αναδεικνύονται, έτσι, ως βασικοί άξονες του διαλόγου μεταξύ ΚΕΟ και ΕΚΕ, στη βάση της συμπληρωματικότητας και με διατήρηση της διακριτότητας των δύο πεδίων.