Η θέση των δημοσίων λουτρών στην πολεοδομία κατά την πρώιμη οθωμανική περίοδο στον χώρο της Βόρειας Ελλάδας

Abstract

This doctoral dissertation investigates the place and role of the Ottoman bath (hamam) within the urban fabric of the early Ottoman city, with particular emphasis on Northern Greece from the late fourteenth to the sixteenth century. It explores the spatial distribution of bathhouses and their relationship to the pre-existing Byzantine urban fabric, residential neighbourhoods, the street network, the marketplace, the city fortifications, and organised building complexes (külliye). It also examines their connection with the waqf institution and the urban policies of the Ottoman central administration. In addition, the study analyses the architecture, typology, and morphological development of Ottoman baths, while reassessing their relationship to earlier Roman and Byzantine bathing traditions. The research is based on the study of eighty-two bathhouses, both extant and no longer surviving, located in thirteen cities of Northern Greece. These cities were selected because of their significance within the administrative structure of the early Ottoman state. The methodology combines a systematic review of the existing scholarship with the examination of travellers’ accounts, Ottoman tax registers (tahrir defterleri), and other historical sources, together with field-based architectural documentation and the analysis of historical cartographic material produced before the extensive urban transformations of the twentieth century. The evidence is evaluated through case-study and comparative approaches. The dissertation assesses the extent to which early Ottoman urban development reflected a coherent planning strategy and examines the role of bathhouses as key components of public urban space. It investigates their relationship with Muslim and non-Muslim neighbourhoods and their integration within religious and administrative institutions. Furthermore, it explores the contribution of founders and patrons to the shaping of the urban landscape and reassesses the origins and development of Ottoman bath architecture through the combined analysis of architectural, urban, and historical evidence. By comparing the bathhouses of Northern Greece with selected examples from other major cities of the early Ottoman world, the dissertation proposes a coherent interpretative framework for understanding the location, architectural development, and function of Ottoman baths within the broader evolution of the early Ottoman city.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή διερευνά τη θέση και τον ρόλο του οθωμανικού λουτρού στον αστικό ιστό της πρώιμης οθωμανικής πόλης, με επίκεντρο τον χώρο της Βόρειας Ελλάδας από τα τέλη του 14ου έως και τον 16ο αιώνα. Αντικείμενο της έρευνας αποτελεί η εξέταση της χωροθέτησης των λουτρικών εγκαταστάσεων και της σχέσης τους με τον προϋπάρχοντα βυζαντινό αστικό ιστό, τις συνοικίες, το οδικό δίκτυο, την αγορά, τις οχυρώσεις και τα οργανωμένα οικοδομικά συγκροτήματα (külliye), καθώς και η σύνδεσή τους με τους θεσμούς των βακουφίων και την πολιτική της οθωμανικής κεντρικής εξουσίας. Παράλληλα, εξετάζονται η αρχιτεκτονική, η τυπολογία και η μορφολογική εξέλιξη των λουτρών, καθώς και η σχέση τους με τις προγενέστερες ρωμαϊκές και βυζαντινές λουτρικές παραδόσεις. Η έρευνα βασίζεται στη μελέτη 82 λουτρικών κτιρίων, σωζόμενων και μη, σε δεκατρείς πόλεις της Βόρειας Ελλάδας, οι οποίες επιλέχθηκαν λόγω της σημασίας τους για τη διοικητική οργάνωση του πρώιμου οθωμανικού κράτους. Η μεθοδολογία συνδυάζει συστηματική βιβλιογραφική ανασκόπηση, αξιοποίηση περιηγητικών μαρτυριών, οθωμανικών φορολογικών καταστίχων και άλλων ιστορικών πηγών, επιτόπια αρχιτεκτονική τεκμηρίωση και ανάλυση χαρτογραφικού κυρίως υλικού που προηγείται των εκτεταμένων πολεοδομικών μετασχηματισμών του 20ού αιώνα. Η επεξεργασία του υλικού πραγματοποιείται με τη μέθοδο των μελετών περίπτωσης και της συγκριτικής ανάλυσης, ενώ τα δεδομένα αντιπαραβάλλονται με αντίστοιχα παραδείγματα από την Προύσα, την Αδριανούπολη και τη Φιλιππούπολη. Η διατριβή εξετάζει τον βαθμό οργάνωσης του πρώιμου οθωμανικού αστικού σχεδιασμού, τον ρόλο των λουτρών ως στοιχείων του δημόσιου χώρου, τη σχέση τους με τη μουσουλμανική κοινότητα και συνοικία, καθώς και τη σύνδεσή τους με θρησκευτικά και διοικητικά ιδρύματα. Παράλληλα, διερευνάται η σημασία των ιδρυτών και των χορηγών στη διαμόρφωση του αστικού τοπίου, ενώ επανεξετάζεται η προέλευση και η εξέλιξη της οθωμανικής λουτρικής αρχιτεκτονικής μέσα από τη συνδυαστική αξιοποίηση αρχιτεκτονικών, πολεοδομικών και ιστορικών δεδομένων. Η συγκριτική μελέτη των λουτρικών κτιρίων της Βόρειας Ελλάδας και επιλεγμένων πόλεων του ευρύτερου πρώιμου οθωμανικού χώρου οδηγεί στη διαμόρφωση ενός συνεκτικού ερμηνευτικού πλαισίου για τη χωροθέτηση, την αρχιτεκτονική και τη λειτουργία των λουτρών στο πλαίσιο της εξέλιξης της πρώιμης οθωμανικής πόλης.

Die vorliegende Dissertation widmet sich der Untersuchung der räumlichen Lage und der städtebaulichen Funktion osmanischer Badehäuser innerhalb des urbanen Gefüges der frühosmanischen Stadt. Im Mittelpunkt steht Nordgriechenland im Zeitraum vom ausgehenden 14. bis zum 16. Jahrhundert.

Ziel der Arbeit ist es, die Standortwahl der Badehäuser sowie deren Einbindung in den vorosmanischen, byzantinisch geprägten Stadtraum zu analysieren. Dabei werden ihre Beziehungen zu Wohnquartieren, dem Straßennetz, den Marktbereichen, den Befestigungsanlagen und den osmanischen Külliyes ebenso untersucht wie ihre Einbindung in das Vakıf-System und ihre Bedeutung im Kontext der Stadtentwicklungs- und Herrschaftspolitik der osmanischen Zentralverwaltung.

Ein weiterer Schwerpunkt der Untersuchung liegt auf der Architektur, Typologie und formalen Entwicklung der Badehäuser sowie auf ihrer Stellung innerhalb der Kontinuität antiker, byzantinischer und osmanischer Badekultur. Besonderes Augenmerk gilt dabei der Frage nach den Kontinuitäten und Transformationen der Bautraditionen im Übergang von der byzantinischen zur osmanischen Epoche.

Die Untersuchung basiert auf der Auswertung von insgesamt 82 erhaltenen und nur durch schriftliche oder archäologische Zeugnisse überlieferten Badegebäuden in dreizehn Städten Nordgriechenlands. Die Auswahl der Untersuchungsorte erfolgte aufgrund ihrer zentralen Bedeutung für die Verwaltungsstruktur des frühosmanischen Osmanischen Reiches.

Methodisch verbindet die Arbeit eine umfassende Auswertung der internationalen Forschungsliteratur mit der Analyse osmanischer Steuerregister (Tahrir-Defter), Reiseberichte und weiterer historischer Quellen. Ergänzt wird diese durch bauhistorische Feldaufnahmen sowie die systematische Untersuchung historischen Kartenmaterials, das den tiefgreifenden städtebaulichen Veränderungen des 20. Jahrhunderts vorausgeht. Die Auswertung erfolgt anhand von Fallstudien und vergleichenden Analysen; die Ergebnisse werden mit entsprechenden Beispielen aus Bursa, Edirne und Plovdiv in Beziehung gesetzt.

Im Mittelpunkt der Untersuchung stehen der Organisationsgrad der frühosmanischen Stadtplanung, die Rolle der Badehäuser als Bestandteile des öffentlichen Stadtraums, ihre Beziehung zur muslimischen Gemeinde und zum Mahalle-System sowie ihre funktionalen Verflechtungen mit religiösen und administrativen Institutionen. Darüber hinaus wird der Einfluss von Stiftern und Mäzenen auf die Gestaltung des urbanen Raumes untersucht. Zugleich werden Ursprung und Entwicklung der osmanischen Badearchitektur anhand einer interdisziplinären Auswertung architektonischer, städtebaulicher und historischer Befunde neu bewertet.

Die vergleichende Analyse der Badehäuser Nordgriechenlands und ausgewählter Städte des weiteren frühosmanischen Raumes ermöglicht schließlich die Entwicklung eines kohärenten Interpretationsmodells zur räumlichen Verortung, architektonischen Gestaltung und funktionalen Bedeutung osmanischer Badehäuser im Prozess der Herausbildung und Entwicklung der frühosmanischen Stadt.