Κατάσταση Υγείας ενός ορεινού και απομονωμένου πληθυσμού της Κρήτης: ειδική αναφορά στα νοσήματα του οφθαλμού

Abstract

Objective: This doctoral thesis investigated the health status of a geographically isolated rural population of special interest in mountainous Crete, a community with distinct geographical, demographic, and sociocultural characteristics. The study was conducted using standardized instruments from General/Family Medicine, along with an advanced Mobile Health Unit (MHU). The main aims were (a) to assess health status in relation to demographic characteristics, morbidity, and personal and family medical history, including eye history, with a focus on risk factors, (b) to explore local sociocultural influences on health, (c) to assess people’s ability to cope with stress, (d) to screen for symptoms of depression, (e) to evaluate mobility, functional independence, and health-related quality of life in older adults; (f) to assess visual function. Study population and Methods: This cross-sectional epidemiological study was conducted in the mountainous region of Crete, in the community of Zoniana. The study population included all permanent residents aged over 40 years. Demographic data on population structure (age and sex) were obtained from the 2011 National Census and provided by the Community of Zoniana. Participants were invited to attend scheduled appointments at the Zoniana Regional Surgery of the National Health System (NHS). Data on individual, family, and ophthalmic history were collected. A standardized clinical and ophthalmological examination was performed, including anthropometric measurements, visual acuity assessment, intraocular pressure measurement, and fundoscopy. Validated structured questionnaires were used to assess self-reported health status, functional status (Katz Index and Barthel Index), Sense of Coherence scale (SoC), depressive symptoms (Beck Depression Inventory - BDI), illness behavior, and visual function (NEI VFQ-25). Results: The total number of individuals who met the eligibility criteria and completed the health assessment was 275 (151 women, 124 men), with a mean age of 66.1 ± 14.6 years, while the ophthalmological examination was completed by 239 participants (133 women, 106 men), with a mean age of 66.4 ± 14.8 years. Among the 275 participants, 79.6% were married, most had three or more children, 44.4% had no formal education, and 67.6% were retired. Living alone was reported by most women. Behavioral risk factors included overweight/obesity (83.3%), smoking (14.5%; men 31.5% vs women 0.7%, p<0.001), high alcohol consumption (33.9%, p<0.001) and high meat intake (29%, p=0.001) among men, as well as low fruit and vegetables consumption (9.1%). Physical activity was primarily associated with agricultural and livestock-related work (32.4%). Functional independence was high (Barthel Index 88.1 ± 5.6; Katz Index 5.8 ± 0.6), along with strong stress-coping capacity (Sense of Coherence score 115.2 ± 11.8), with women demonstrating higher scores in the “Meaningfulness” subscale (28.7 ± 5.5, p=0.041). Most participants initially sought care at the local Health Centre (75.6%) and rural Regional Surgery, while only 4.4% would directly access hospital services. Self-medication without medical advice was reported by 9.5%, more frequently among women (p=0.027). Hypertension (55.3%), dyslipidemia (40.4%), diabetes mellitus (24%), and osteoporosis (24.4%) were more prevalent among women, whereas cardiovascular disease (28%) and chronic obstructive pulmonary disease (COPD) (41%) were more common among men. Multimorbidity (≥3 conditions) affected 41.1% of participants, with a significantly higher prevalence among women (68% vs 45%, p<0.001). The most common ophthalmic conditions were refractive errors (59%), cataract (21.8%), glaucoma (11.7%), macular degeneration (8.8%), and diabetic retinopathy (4.2%). Ocular abnormalities were identified in 62.8% of participants, with 34.3% representing new diagnoses, more frequently among individuals aged 60-79 years and those without formal education (p<0.001). Referrals (43.9%) were mainly for treatment initiation (10.5%), funduscopy (7.6%), and follow-up (6.7%). Most participants had sought ophthalmic care from private ophthalmologists (47.7%) or hospital services (34.7%). Self-reported general health and visual status were overall positive. Conclusion: This doctoral thesis underscores the necessity of enhancing health literacy and understanding health determinants within isolated rural populations. It identifies a critical knowledge gap regarding disease prevalence and the complex interplay of psychosocial and biological factors that sustain health despite challenges like aging and multimorbidity. Furthermore, the study offers strategic recommendations for policymakers to reinforce Primary Health Care, empower General Practitioners, and foster a patient-centered system. By advocating for standardized assessment protocols and cross-disciplinary collaboration, the research aims to bridge existing healthcare disparities, with a particular focus on women in remote regions.

Σκοπός: Η παρούσα διδακτορική διατριβή διερευνά την κατάσταση υγείας σε έναν απομονωμένο αγροτικό πληθυσμό «ειδικού ενδιαφέροντος» της ορεινής Κρήτης, με ιδιαίτερα γεωγραφικά, δημογραφικά και κοινωνικοπολιτισμικά χαρακτηριστικά. Η μελέτη πραγματοποιείται με τη χρήση τυποποιημένων εργαλείων της Γενικής/Οικογενειακής Ιατρικής, σε συνδυασμό με την αξιοποίηση προηγμένης τεχνολογίας Κινητής Υγειονομικής Μονάδας (ΚΥΜ). Οι αντικειμενικοί στόχοι περιλάμβαναν: (α) εκτίμηση της κατάστασης υγείας και της αντιλαμβανόμενης αίσθησης συνοχής, βάσει δημογραφικών δεδομένων, δεικτών νοσηρότητας και ατομικού και οικογενειακού ιστορικού, συμπεριλαμβανομένου του οφθαλμολογικού ιστορικού, με έμφαση στους παράγοντες κινδύνου των συχνότερων νοσημάτων, (β) αξιολόγηση των τοπικών κοινωνικοπολιτισμικών παραγόντων ως προσδιοριστών της υγείας, (γ) εκτίμηση της ικανότητας διαχείρισης του άγχους, (δ) ανίχνευση καταθλιπτικής συμπτωματολογίας, (ε) εκτίμηση της κινητικότητας, της αυτονομίας και της ποιότητας ζωής των ηλικιωμένων και (στ) αξιολόγηση της λειτουργικότητας της όρασης. Πληθυσμός μελέτης και μέθοδοι: Πρόκειται για συγχρονική επιδημιολογική μελέτη (cross-sectional study) που πραγματοποιήθηκε στην ορεινή Κρήτη, στην κοινότητα Ζωνιανών. Τον πληθυσμό μελέτης αποτέλεσαν όλα τα άτομα ηλικίας άνω των 40 ετών με μόνιμη κατοικία στην επιλεγμένη κοινότητα και συνεχή διαμονή καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, ενώ τα δεδομένα για τη δομή του πληθυσμού (κατανομή κατά φύλο και ηλικία) αντλήθηκαν από την απογραφή του 2011 και διατέθηκαν από την Κοινότητα Ζωνιανών. Οι συμμετέχοντες προσήλθαν κατόπιν πρόσκλησης και προγραμματισμένης επίσκεψης στο Περιφερειακό Ιατρείο Ζωνιανών, το οποίο αποτελεί αποκεντρωμένη μονάδα του Εθνικού Συστήματος Υγείας (ΕΣΥ). Λήφθηκε ατομικό, οικογενειακό και οφθαλμολογικό ιστορικό και πραγματοποιήθηκε τυποποιημένη κλινική και οφθαλμολογική εξέταση, συμπεριλαμβανομένων σωματομετρικών μετρήσεων, εκτίμησης οπτικής οξύτητας, μέτρησης ενδοφθάλμιας πίεσης και βυθοσκόπησης. Χρησιμοποιήθηκαν σταθμισμένα, ανώνυμα και δομημένα ερωτηματολόγια για την αξιολόγηση της αυτοαναφερόμενης υγείας, της λειτουργικότητας (Katz and Barthel index), της αίσθησης συνοχής (Sense of Coherence scale - SoC), της καταθλιπτικής συμπτωματολογίας (Beck Depression Inventory - BDI), της συμπεριφοράς στην ασθένεια (illness behavior) και της οπτικής λειτουργίας (NEI VFQ-25). Αποτελέσματα: Το σύνολο των ατόμων που πληρούσαν τα κριτήρια και ολοκλήρωσαν τον έλεγχο υγείας ανήλθε σε 275 άτομα (151 γυναίκες, 124 άνδρες), με μέση ηλικία 66,1±14,6 έτη, ενώ ο οφθαλμολογικός έλεγχος ολοκληρώθηκε από 239 άτομα (133 γυναίκες, 106 άνδρες), με μέση ηλικία 66,4±14,8 έτη. Εκ των 275 συμμετεχόντων, οι πλειονότητα ήταν έγγαμοι (79,6%), με ≥3 παιδιά, χωρίς μόρφωση (44,4%) και συνταξιούχοι (67,6%), ενώ οι γυναίκες διέμεναν μόνες σε μεγάλο ποσοστό. Οι συμπεριφορικοί παράγοντες κινδύνου περιλάμβαναν αυξημένο βάρος/παχυσαρκία (83,3%), κάπνισμα (14,5% - άνδρες 31,5% vs γυναίκες 0,7%, p<0,001), υψηλή κατανάλωση αλκοόλ (33,9%, p<0,001) και κρέατος (29%, p=0,001) στους άνδρες, χαμηλή πρόσληψη φρούτων/λαχανικών (9,1%). Η σωματική δραστηριότητα σχετιζόταν κυρίως με γεωργικές και κτηνοτροφικές εργασίες (32,4%). Η λειτουργική ανεξαρτησία ήταν υψηλή (Barthel 88,1±5,6; Katz 5,8±0,6), με ισχυρή ικανότητα διαχείρισης stress (SoC 115,2±11,8), ενώ οι γυναίκες εμφάνισαν υψηλότερη βαθμολογία στη «Νοηματοδότηση» (28,7±5,5, p=0,041). Η πλειονότητα αναζητά αρχικά φροντίδα στο τοπικό Κέντρο Υγείας (75,6%) με τα Περιφερειακά Ιατρεία να ακολουθούν, ενώ μόνο 4,4% θα προσέφευγε απευθείας σε νοσοκομείο. Λήψη φαρμάκου χωρίς ιατρική συμβουλή αναφέρθηκε στο 9,5%, με συχνότερη υιοθέτηση από τις γυναίκες (p=0,027). Υπέρταση (55,3%), δυσλιπιδαιμία (40,4%), διαβήτης (24%) και οστεοπόρωση (24,4%) ήταν συχνότερες στις γυναίκες, ενώ καρδιαγγειακή νόσος (28%) και ΧΑΠ (41%) στους άνδρες. Η πολυνοσηρότητα (≥3 παθήσεις) αφορούσε το 41,1% με σημαντική επίπτωση στις γυναίκες (68% vs 45%, p<0,001). Οι συχνότερες οφθαλμολογικές παθήσεις ήταν διαθλαστικές ανωμαλίες (59%), καταρράκτης (21,8%), γλαύκωμα (11,7%), ωχροπάθεια (8,8%) και διαβητική αμφιβληστροειδοπάθεια (4,2%). Οφθαλμική νόσος ανευρέθηκε στο 62,8%, με 34,3% νέες διαγνώσεις συχνότερα στις ηλικίες 60-79 ετών και σε άτομα χωρίς εκπαίδευση (p<0,001). Οι παραπομπές (43,9%) αφορούσαν κυρίως έναρξη θεραπείας (10,5%), βυθοσκόπηση (7,6%) και παρακολούθηση (6,7%). Οι πλειονότητα απευθύνονταν σε ιδιώτες οφθαλμιάτρους (47,7%) ή νοσοκομεία (34,7%). Η αυτοεκτιμώμενη υγεία και όραση ήταν συνολικά θετικές. Συμπέρασμα: Η παρούσα διδακτορική διατριβή ανέδειξε την ανάγκη ενίσχυσης της ενημέρωσης σχετικά με την κατάσταση υγείας των «κλειστών πληθυσμών» και τους προσδιοριστικούς παράγοντες της υγείας. Τόνισε το σημαντικό έλλειμμα γνώσης αναφορικά με τη συχνότητα εμφάνισης νοσημάτων, καθώς και με την αλληλεπίδραση ψυχοκοινωνικών, βιολογικών και άλλων παραγόντων που συμβάλλουν στη διατήρηση καλής υγείας, παρά την παρουσία παραγόντων κινδύνου όπως η ηλικία και η πολυνοσηρότητα. Επιπλέον, παρέχει κατευθύνσεις προς τους φορείς χάραξης πολιτικής για την ενίσχυση της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας, του ρόλου του Γενικού/Οικογενειακού Ιατρού και του ασθενοκεντρικού προσανατολισμού του συστήματος, καθώς και για την υποστήριξη του σχεδιασμού προληπτικών προγραμμάτων, της εκτίμησης αναγκών, της υιοθέτησης κατάλληλων μέτρων και εργαλείων και της ενίσχυσης της συνεργασίας με εξειδικευμένους επαγγελματίες, με στόχο τη βελτίωση της πρόσβασης στις υπηρεσίες υγείας σε ορεινές και απομονωμένες περιοχές, με ιδιαίτερη έμφαση στις ανάγκες των γυναικών.