Φυσικό περιβάλλον και διεθνής πολιτική: η περίπτωση του ποταμού Έβρου

Abstract

This doctoral thesis examines the role and dynamics of a geographical factor, the Evros River in Thrace, as a starting point for the production of cross-border agreements and disagreements in the light of the interpretation and application of the basic theoretical approaches of International Relations, which also concern issues of environmental interest. The Evros, one of the largest rivers in the Balkan Peninsula, functions as both a natural and political border between Greece, Turkey, and Bulgaria, making the area a field where environment, security, and state sovereignty are intricately intertwined. The study is based on a comparative analysis of the theoretical frameworks of Realism, Neorealism, and Idealism (Liberalism), exploring how the states of the region have historically formulated strategies and made decisions under conditions of interdependence, competition, and environmental pressure. Realist perspectives emphasize the balance of power, security, and the preservation of sovereignty, whereas Idealist ones highlight the importance of cooperation, international law, and institutional coordination mechanisms for both general transnational relations and the sustainable management of the natural environment at a cross-border level. Notable case studies related to the Evros as both a natural and political frontier include the positions of Greece and Turkey during and after the Treaty of Lausanne. Furthermore, the thesis evaluates the policies of these states, along with Bulgaria, concerning the management of water resources, floods, droughts, and pollution. Contemporary environmental challenges emerge as catalysts for either conflict or cooperation, revealing the necessity for institutionalized approaches. Overall, this research aims to demonstrate that the Evros River constitutes a distinctive case for understanding the relationship between theory and practice in transboundary environmental management highlighting how issues of environmental security can redefine the boundaries between Realist and Idealist perspectives within the international system.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει τον ρόλο και τη δυναμική ενός γεωγραφικού παράγοντα, του ποταμού Έβρου της Θράκης, ως αφετηρίας για την παραγωγή διασυνοριακών συμφωνιών και διαφωνιών υπό το πρίσμα της ερμηνείας και εφαρμογής των βασικών θεωρητικών προσεγγίσεων των Διεθνών Σχέσεων, οι οποίες αφορούν και ζητήματα περιβαλλοντικού ενδιαφέροντος. Ο Έβρος, ένας από τους μεγαλύτερους ποταμούς της Χερσονήσου του Αίμου, λειτουργεί ως φυσικό και πολιτικό σύνορο μεταξύ Ελλάδας, Τουρκίας και Βουλγαρίας, καθιστώντας την περιοχή πεδίο όπου το περιβάλλον, η ασφάλεια και η κρατική κυριαρχία συνυφαίνονται. Η διατριβή εδράζεται στη συγκριτική ανάλυση των θεωρητικών πλαισίων του Ρεαλισμού, του Νεορεαλισμού και του Ιδεαλισμού (Φιλελευθερισμού), διερευνώντας τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη της περιοχής διαμορφώνουν διαχρονικά στρατηγικές, τις οποίες θεωρούν βελτίονες και λαμβάνουν αποφάσεις υπό συνθήκες αλληλεξάρτησης, ανταγωνισμού αλλά και περιβαλλοντικής πίεσης. Οι ρεαλιστικές προσεγγίσεις εστιάζουν στην ισορροπία ισχύος, την ασφάλεια και τη διατήρηση της κυριαρχίας, ενώ οι ιδεαλιστικές αναδεικνύουν τη σημασία της συνεργασίας, του διεθνούς δικαίου και των θεσμικών μηχανισμών συντονισμού τόσο για τις γενικότερες διακρατικές σχέσεις όσο και για τη βιώσιμη διαχείριση του φυσικού περιβάλλοντος σε διασυνοριακό επίπεδο. Ως εξαιρετικές περιπτώσεις σχετιζόμενες με τον Έβρο ως φυσικό και πολιτικό σύνορο εξετάζονται η στάση της Ελλάδας και της Τουρκίας κατά τη Συνθήκη της Λωζάννης και μετά από αυτήν, καθώς και η πολιτική τους, αλλά και της Βουλγαρίας ως προς τη διαχείριση των υδάτινων πόρων, των πλημμυρών, της ξηρασίας και της ρύπανσης. Οι σύγχρονες περιβαλλοντικές προκλήσεις αναδεικνύονται ως καταλύτης είτε σύγκρουσης είτε συνεργασίας, αποκαλύπτοντας την ανάγκη για θεσμική προσέγγιση. Συνολικά, η έρευνα επιδιώκει να αποδείξει ότι ο ποταμός Έβρος αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση για την κατανόηση της σχέσης μεταξύ θεωρίας και πράξης στη διασυνοριακή διαχείριση του περιβάλλοντος, αναδεικνύοντας πώς τα ζητήματα περιβαλλοντικής ασφάλειας μπορούν να επαναπροσδιορίσουν τα όρια μεταξύ ρεαλιστικών και ιδεαλιστικών προσεγγίσεων στο διεθνές σύστημα.