Ομαδική Συνεργατική Μεντορία (Peer Group Mentoring): σχεδιασμός, υλοποίηση και αξιολόγηση του μοντέλου μέσω συνεργατικής έρευνας δράσης για την επαγγελματική ανάπτυξη των νηπιαγωγών

Abstract

Teacher professional development (PD) constitutes a continuous process of learning and transformation that draws momentum from collaboration, reflection, and the systematic inquiry of educational practice (Darling-Hammond et al., 2017; Cochran-Smith & Lytle, 2009). This doctoral dissertation examines Peer Group Mentoring (PGM) as an innovative model of preschool teachers’ professional learning (PL) and PD, which moves beyond the limits of traditional dyadic mentoring and transforms mentoring into a collective process of synergy, dialogue, and critical reflection (Heikkinen et al., 2012; Pennanen et al., 2020). The adoption of this model responds to the need to renew prevailing forms of PD (Avalos, 2011; Opfer & Pedder, 2011), which are often characterised by fragmentation, an external orientation, and limited transfer to practice. In response to these limitations, PGM is proposed as a framework that promotes mutual support, teachers’ active engagement, and the connection between theory and practice, functioning in essence as a community of professional practice (Wenger, 1998). The study also draws on contemporary approaches to PD that recognise the simultaneous influence of individual, interpersonal, and organisational factors on the formation of teachers’ professional identity (PI). The research approach is grounded in a critical–interpretive/praxeological paradigm and employs Collaborative Action Research (CAR) as both methodological and pedagogical foundation (Altrichter et al., 2002; Carr & Kemmis, 1997; Ferrance, 2000; Katsarou & Tsafos, 2003). Organised in spiral cycles of planning, action, observation, and reflection, CAR promotes democratic participation, collective responsibility, and the transformation of educational practice, with preschool teachers assuming an active role as researchers of their own practice. Within this framework, PGM was implemented with a group of 15 preschool teachers in the mid and later phases of their careers, in order to explore in depth its contribution to PL, changes in pedagogical practice, and the formation and renegotiation of participants’ PI. The main research questions concerned the forms and qualities of learning that emerge within PGM, the ways participation influences preschool teachers’ beliefs and practices, and the conditions that facilitate or hinder the sustainable integration of the model into everyday school life. The originality of the study lies in the theoretical conceptualisation of PGM as a collective, egalitarian, participatory, and distance-mediated model of preschool teachers’ PI, adapted to the Greek early childhood context, where institutionalised collective forms of mentoring are largely absent. In addition, its contribution lies in the combined application of PGM with CAR, which transforms the mentoring process into an inquiry of practice carried out by the group members themselves, strengthening a sense of ownership, responsibility, and professional agency. Particular significance is also attached to examining the distance-mediated implementation of PGM, which[19]highlights the possibilities, challenges, and conditions for the sustainable enactment of collaborative forms of PL in digital environments, especially under conditions of limited physical co-presence among teachers. For the analysis of heterogeneous qualitative material (recordings of meetings, individual and group journals, interviews, and collaborative planning and reflection artefacts), a content analysis approach was employed. The process involved successive cycles of coding, categorisation, and interpretive synthesis by analytic axis, with complementary quantifications where deemed necessary to strengthen validity, reliability, and the evidential basis of conclusions. Analysis was primarily inductive, allowing the data to surface patterns, shifts, and ruptures in preschool teachers’ professional thinking and practice, with selective abductive connections to theoretical resources and relevant studies to relate the empirical material to the wider research and theoretical field. The findings indicate that PGM, as a collective and research-grounded model, strengthens collaboration, trust, and accountability among peers; supports the development of critical professional consciousness; promotes reflection as a mechanism linking theory and practice; and empowers preschool teachers as autonomous and responsible professionals. At the same time, it contributed to the emergence of collective identities, the questioning of taken-for-granted assumptions, and the development of a culture of dialogue and openness to change. The distance-mediated implementation of the model proved feasible and functional, provided that an organised and digitally effective framework, adequate technological support, and pedagogically sensitive facilitation are in place. Overall, the dissertation contributes theoretically, methodologically, and practically to the study of teachers’ PD by proposing PGM as a transformative PL framework for Greek early childhood education.

Η επαγγελματική ανάπτυξη (ΕΑ) των εκπαιδευτικών συνιστά συνεχή διαδικασία μάθησης και μετασχηματισμού που αντλεί δυναμική από τη συνεργασία, τον αναστοχασμό και τη συστηματική διερεύνηση της εκπαιδευτικής πράξης (Darling-Hammond et al., 2017∙ Cochran-Smith & Lytle, 2009). Η παρούσα διατριβή πραγματεύεται το μοντέλο της Ομαδικής Συνεργατικής Μεντορίας (ΟΣΜ) ως καινοτόμο μοντέλο επαγγελματικής μάθησης (ΕΜ) και ΕΑ των νηπιαγωγών, το οποίο υπερβαίνει τα όρια της παραδοσιακής, δυαδικής μεντορικής σχέσης και μετασχηματίζει τη μεντορία σε συλλογική διαδικασία συνέργειας, διαλόγου και κριτικού αναστοχασμού (Heikkinen et al., 2012∙ Pennanen et al., 2020). Η επιλογή του συγκεκριμένου μοντέλου απορρέει από την ανάγκη ανανέωσης των υπαρχουσών μορφών ΕΑ, οι οποίες συχνά χαρακτηρίζονται από αποσπασματικότητα, εξωτερικό προσανατολισμό και περιορισμένη μεταφορά στην πράξη (Avalos, 2011∙ Opfer & Pedder, 2011). Ανταποκρινόμενη σε αυτά τα ελλείμματα, η ΟΣΜ προτείνεται ως πλαίσιο που προάγει την αμοιβαία υποστήριξη, την ενεργό εμπλοκή των εκπαιδευτικών και τη σύνδεση θεωρίας και πράξης, λειτουργώντας ως εν δυνάμει κοινότητα επαγγελματικής πρακτικής (Wenger, 1998). Επιπλέον, η μελέτη εδράζεται σε σύγχρονες προσεγγίσεις της ΕΑ, οι οποίες αναγνωρίζουν την ταυτόχρονη επίδραση ατομικών, διαπροσωπικών και οργανωσιακών παραγόντων στη διαμόρφωση της επαγγελματικής ταυτότητας (ΕΤ) των εκπαιδευτικών. Η ερευνητική προσέγγιση εδράζεται στο κριτικό-ερμηνευτικό/πραξιολογικό παράδειγμα και αξιοποιεί τη Συνεργατική Έρευνα Δράσης (ΣΕΔ) ως μεθοδολογικό και παιδαγωγικό υπόβαθρο (Altrichter et al., 2002∙ Carr & Kemmis, 1997∙ Ferrance, 2000∙ Κατσαρού & Τσάφος, 2003). Η ΣΕΔ, οργανωμένη σε σπειροειδείς κύκλους σχεδιασμού, δράσης, παρατήρησης και αναστοχασμού, προάγει τη δημοκρατική συμμετοχή, τη συλλογική ευθύνη και τον μετασχηματισμό της εκπαιδευτικής πράξης, με τον/τις νηπιαγωγούς να αναλαμβάνουν ενεργό ρόλο ως ερευνητής/τριες της δικής του/τους πρακτικής. Στο πλαίσιο αυτό, η ΟΣΜ υλοποιήθηκε σε ομάδα 15 νηπιαγωγών που βρίσκονταν στο μέσο και προς το τέλος της επαγγελματικής τους σταδιοδρομίας, προκειμένου να διερευνηθεί σε βάθος η συμβολή της στην ΕΜ, στη μεταβολή της παιδαγωγικής πράξης και στη διαμόρφωση και επαναδιαπραγμάτευση της ΕΤ των μελών. Τα βασικά ερευνητικά ερωτήματα αφορούσαν τις μορφές και την ποιότητα της μάθησης που αναδύονται στο πλαίσιο της ΟΣΜ, τους τρόπους με τους οποίους η συμμετοχή στη διαδικασία επιδρά στις αντιλήψεις και πρακτικές των νηπιαγωγών και τις προϋποθέσεις που διευκολύνουν ή παρεμποδίζουν τη βιώσιμη ενσωμάτωση του μοντέλου στην καθημερινή σχολική ζωή. Η πρωτοτυπία της μελέτης έγκειται στη θεωρητική εννοιολόγηση της ΟΣΜ ως συλλογικού, ισότιμου, συμμετοχικού και εξ αποστάσεως μοντέλου ΕΜ των νηπιαγωγών, προσαρμοσμένου στο ελληνικό προσχολικό πλαίσιο, όπου απουσιάζουν θεσμοθετημένες συλλογικές μορφές μεντορίας. Επιπλέον, έγκειται στη συνδυαστική εφαρμογή της με τη ΣΕΔ, που μετατρέπει τη μεντορική διαδικασία σε έρευνα της πράξης από τα ίδια τα μέλη της ομάδας, ενισχύοντας την αίσθηση αυτονομίας, ευθύνης και επαγγελματικής αυτενέργειας. Ιδιαίτερη σημασία αποκτά, επίσης, η διερεύνηση της εξ αποστάσεως εφαρμογής της ΟΣΜ, η οποία αναδεικνύει τις δυνατότητες, τις προκλήσεις και τις προϋποθέσεις βιώσιμης υλοποίησης συνεργατικών μορφών ΕΜ σε ψηφιακά περιβάλλοντα, ιδίως σε συνθήκες περιορισμένης φυσικής συνύπαρξης των εκπαιδευτικών. Για την επεξεργασία ετερογενούς ποιοτικού υλικού (ηχογραφήσεις συναντήσεων, ατομικά και ομαδικά ημερολόγια, συνεντεύξεις, συνεργατικά τεκμήρια σχεδιασμού και αναστοχασμού) αξιοποιήθηκε η μεθοδολογική προσέγγιση της ανάλυσης περιεχομένου. Η διαδικασία περιελάμβανε διαδοχικούς κύκλους κωδικοποίησης, ομαδοποίησης σε υποθέματα και σε θέματα, όπως και ερμηνευτικής σύνθεσης ανά ερευνητικό άξονα, με συμπληρωματικές ποσοτικοποιήσεις, όπου κρίθηκε αναγκαίο, για την ενίσχυση της εγκυρότητας, της αξιοπιστίας και της τεκμηρίωσης των συμπερασμάτων. Η ανάλυση υπήρξε κυρίως επαγωγική, επιτρέποντας στα δεδομένα να αναδείξουν μοτίβα, μετατοπίσεις και ανασυνθέσεις στην επαγγελματική σκέψη και πράξη των νηπιαγωγών, με επιλεκτικές απαγωγικές αναφορές σε θεωρητικά ερείσματα και συναφείς μελέτες, ώστε να επιτευχθεί η σύνδεση του εμπειρικού υλικού με το ευρύτερο ερευνητικό και θεωρητικό πεδίο. Τα ευρήματα κατέδειξαν ότι η ΟΣΜ, ως συλλογικό και ερευνητικά θεμελιωμένο μοντέλο, ενισχύει τη συνεργασία, την εμπιστοσύνη και τη λογοδοσία μεταξύ ομοτίμων, υποστηρίζει τη διαμόρφωση κριτικής επαγγελματικής συνείδησης, προάγει τον αναστοχασμό ως μηχανισμό σύνδεσης θεωρίας και πράξης και ενδυναμώνει τους/τις νηπιαγωγούς ως αυτόνομους/ες και υπεύθυνους/ες επαγγελματίες. Παράλληλα, συνέβαλε στην ανάδυση συλλογικών ταυτοτήτων, στην αμφισβήτηση δεδομένων βεβαιοτήτων και στη διαμόρφωση μιας κουλτούρας διαλόγου και ανοιχτότητας απέναντι στην αλλαγή. Η εξ αποστάσεως εφαρμογή του μοντέλου αποδείχθηκε εφικτή και λειτουργική, υπό την προϋπόθεση ύπαρξης οργανωμένου και ψηφιακά αποτελεσματικού πλαισίου, κατάλληλης τεχνολογικής υποστήριξης και παιδαγωγικά ευαίσθητου συντονισμού. Συνολικά, η διατριβή συμβάλλει θεωρητικά, μεθοδολογικά και εφαρμοσμένα στη μελέτη της ΕΑ των εκπαιδευτικών, προτείνοντας το μοντέλο ΟΣΜ ως μετασχηματιστικό πλαίσιο ΕΜ για την ελληνική προσχολική εκπαίδευση.