Κρητικοί πρόσφυγες στα Κύθηρα: 1645 - 1797

Abstract

The present PhD thesis is a synthetic historical, sociological and anthropological study. It draws from original archival material of the Venice State Archive (Archivio di Stato di Venezia) and of the Historical Archive of Kythira. Its theme concerns the seemingly limited area of refuge of the Cretans in Kythira, a small island acquisition but of strategic importance for the Venetian Republic (La Serenissima) after the conquest of Crete. The introduction explored the issue of Cretan refugees in Kythira (with a nominal list of families and reception areas depending on the class and social origin) not individually but as part of the entire Cretan diaspora (1645-1669) by exporting statistical data in relation to the other places of reception of refugees, the Ionian islands (Corfu, Zakynthos, Kefalonia), Venice, Souda and the Peloponnese. In addition, τhe subject was researched chronologically from 1645 to the end of Venetian rule in Kythira, monitoring the viability of Cretan families, from the first to the third, at least, generation. The Venetian Republic, according to its regular practice, first granted the refugees accommodation and dwellings in the urban area of the island, Fortezza and Chora. In fact, it invested in the Cretan refugee issue, in order to consolidate her sovereignty in Kythira. It approved the inclusion of Cretans, who held titles of nobility (nobilta veneta, nobilta cretese) or were of urban origin (cittadinanza) in the Council of the Community of Kythira. At the same time, it staffed the mechanism of the administration, bureaucracy and the army, with refugees who held similar positions in Crete. Similarly, with the aim of shielding trade and shipping on the island, the Venetian Republic granted privileges to the Sfakian ship owners, who had taken refuge, individually, in Kythira, at the time of the Cretan War and had formed, independently, their own district, "Sfakiana". In return, the Sfakians served the Venetian authorities as confidants (confidenti), carrying out official correspondence with the Venetian army, exercising, at the same time, trade and piracy. Having Antikythira as their base of operations, they kept the sea of Kythira open with movements of retaliation, in the frequent attacks of the Ottomans, Maltese and Barbarians and pirates, they kept the sea of Kythira open. The Venetian Republic revived, even, in Kythira the Venetian ceremonial celebrations, for the projection of its prestige, as well as the institution of the religious brotherhoods, in order to achieve the unity of the population through the cultic convergences, utilizing the Cretan refugees. With the time, the integration of the Cretans, in the parish communities of Kythira, took place, with the endogamies and the marriages thus building their households. The priests of Crete, to whom public bequests were given, played a significant role in the ecclesiastical affairs of the island. In the above areas, it was inevitable that some competition would occur between the foreigners and the locals. Finally, the Cretan element was assimilated into the Kythirean society. Τhe social and cultural osmosis, however, of the Cretans, with the Kythireans, left its imprint on the linguistic idiom, on the names of the places, the churches, the heirlooms, the icons et cetera.

Ἡ παρούσα διδακτορικὴ διατριβὴ ἀποτελεῖ συνθετικὴ μελέτη, ἱστορικὴ, κοινωνιολογική καὶ ἀνθρωπολογική. Ἀντλεῖ ἀπὸ πρωτότυπο ἀρχειακὸ ὑλικὸ τοῦ Κρατικοῦ Ἀρχείου Βενετίας (Archivio di Stato di Venezia) καὶ τοῦ Ἱστορικοῦ Ἀρχείου Κυθήρων. Ἡ θεματική της, ἀφορᾶ τὸν φαινομενικὰ περιορισμένο χῶρο προσφυγῆς τῶν Κρητικῶν στὰ Κύθηρα, μιὰ μικρὴ νησιωτικὴ κτήση, ὅμως, μὲ στρατηγικὴ σημασία, γιὰ τὴ Γαληνοτάτη, μετὰ τὴν κατάκτηση τῆς Κρήτης. Στὴν Εἰσαγωγή, διερευνήθηκε τὸ ζήτημα τῶν Κρητικῶν προσφύγων στὰ Κύθηρα, (μὲ ὀνομαστικὴ καταγραφὴ τῶν οἰκογενειῶν καὶ τῶν χώρων ὑποδοχῆς, ἀναλόγως μὲ τὴν τάξη καὶ κοινωνικὴ προέλευση), ὄχι μεμονωμένα, ἀλλὰ ὡς μέρος τοῦ ὅλου τῆς Κρητικῆς διασπορᾶς (1645-1669). Μὲ ἐξαγωγὴ στατιστικῶν δεδομένων, σὲ σχέση μὲ τοὺς ἄλλους χώρους ὑποδοχῆς προσφύγων, τὰ Ἰόνια νησιά (Κέρκυρα, Ζάκυνθο, Κεφαλονιά), τὴ Βενετία, τὴ Σούδα καὶ τὴν Πελοπόννησο. Ἐπιπλέον, διευρύνθηκε χρονολογικά, ἡ θεματική, ἀπὸ τὸ 1645 ἕως τὸ τέλος τῆς βενετικῆς κυριαρχίας στὰ Κύθηρα, παρακολουθώντας τὴ βιωσιμότητα τῶν κρητικῶν οἰκογενειῶν, ἀπὸ τὴν πρώτη, ἕως τὴν τρίτη, τουλάχιστον, γενιά.Ἡ Γαληνοτάτη, κατὰ τὴν πάγια πολιτική της, παραχώρησε, καταρχάς, στοὺς πρόσφυγες, καταλύματα καὶ κατοικίες στὴν ἀστικὴ ζώνη τοῦ νησιοῦ, τὴ Φορτέτσα καὶ τὴ Χώρα. Ἐπένδυσε, μάλιστα, στὸ κρητικὸ προσφυγικὸ ζήτημα, γιὰ νὰ ἐδραιώσει τὴν κυριαρχία της στὰ Κύθηρα. Ἐνέκρινε τὴν ἔνταξη Κρητικῶν στὸ Συμβούλιο τῆς Κοινότητας Κυθήρων, ὅσων διέθεταν τίτλους εὐγένειας (nobilta veneta, nobilta cretese) ἤ ἀστικῆς καταγωγῆς (cittadinanza). Ταυτόχρονα, στελέχωσε τὸν μηχανισμὸ τῆς διοίκησης, γραφειοκρατίας καὶ τοῦ στρατοῦ, μὲ πρόσφυγες ποὺ εἶχαν θητεύσει σὲ ἀνάλογα ἀξιώματα, στὴν Κρήτη. Ὁμοίως, μὲ σκοπὸ νὰ θωρακίσει τὸ ἐμπόριο καὶ τὴ ναυτιλία στὸ νησί, ἡ Βενετία παραχώρησε προνόμια στοὺς Σφακιανοὺς καραβοκύρηδες, οἱ ὁποῖοι εἶχαν προσφύγει, μεμονωμένα, στὰ Κύθηρα, τὸν καιρὸ τοῦ Κρητικοῦ Πολέμου καὶ εἶχαν συγκροτήσει, αὐτοτελῶς, δική τους συνοικία, «τὰ Σφακιανά». Σὲ ἀνταπόδοση, οἱ Σφακιανοί ὑπηρέτησαν ὡς ἔμπιστοι (confidenti) τὶς βενετικὲς Ἀρχές, διεκπεραιώνοντας τὴν ἐπίσημη ἀλληλογραφία, πρὸς τὴ βενετικὴ ἀρμάδα, ἀσκώντας, ταυτόχρονα ἐμπόριο καὶ πειρατεία. Μὲ ὁρμητήριό τους, τὰ Ἀντικύθηρα, οἱ ἴδιοι μὲ κινήσεις ἀντιπερισπασμοῦ, στὶς συχνὲς προσβολὲς Ὀθωμανῶν, Μαλτέζων καὶ Μπαρμπαρέζων, πειρατῶν καὶ κουρσάρων, κράτησαν ἀνοικτὴ τὴ θάλασσα τῶν Κυθήρων. Ἡ Γαληνοτάτη ἀναβίωσε, ἀκόμη, στὰ Κύθηρα τὸ βενετικὸ τελετουργικὸ ἑορτῶν, γιὰ τὴν προβολὴ τοῦ γοήτρου της, καθὼς καὶ τὸν θεσμὸ τῶν θρησκευτικῶν Ἀδελφοτήτων, γιὰ νὰ ἐπιτύχει τὴν ἑνότητα τοῦ πληθυσμοῦ μέσω τῶν λατρευτικῶν συγκλίσεων, ἀξιοποιώντας τοὺς Κρητικοὺς πρόσφυγες. Μὲ τὸν καιρό, ἐπῆλθε ἡ ἐνσωμάτωση τῶν Κρητικῶν, στὶς ἐνοριακὲς κοινότητες τῶν Κυθήρων, μὲ ἐνδογαμίες καὶ ἐπιγαμίες καὶ συντελέστηκε ἡ συγκρότηση τῶν νοικοκυριῶν τους. Σημαντικὸ ρόλο εἶχαν στὰ ἐκκλησιαστικά πράγματα τοῦ νησιοῦ, οἱ ἱερωμένοι τῆς Κρήτης, στοὺς ὁποίους δόθηκαν κληροδοτήματα τοῦ δημοσίου. Στοὺς παραπάνω τομεῖς, ἀναπόφευκτος ἦταν καὶ ὁ μερικὸς ἀνταγωνισμὸς τῶν ἐπήλυδων μὲ τοὺς ντόπιους. Τελικά, τὸ κρητικὸ στοιχεῖο, ἀφομοιώθηκε στὴν κυθηραϊκὴ κοινωνία. Ἡ κοινωνικὴ καὶ πολιτισμικὴ ὄσμωση, ὡστόσο, τῶν Κρητικῶν, μὲ τοὺς Κυθήριους, ἄφησε τὸ ἀποτύπωμά της, στὸ γλωσσικὸ ἰδίωμα, στὰ τοπωνύμια, τοὺς ναούς, τὰ κειμήλια ,τὶς εἰκόνες, καὶ ἄλλα.